Sanayi Devrimi’nden günümüze iş sağlığı ve güvenliği kültürü
İnsanlar tarih boyunca tarım, madencilik, inşaat ve metal işleme gibi tehlikeli işlerde çalışmış, ciddi yaralanmalar ve ölümler meydana gelmiştir. İSG'nin en önemli amaçlarından biri iş kazalarını önlemektir.
Bazı mesleklerde çalışanlar uzun yıllar boyunca toz, kimyasallar, gürültü, titreşim, radyasyon ve biyolojik etkenlere maruz kalmaktadır.
İSG yalnızca kazaları önlemekle sınırlı değildir. Fiziksel, ruhsal ve sosyal iyilik halini korumayı amaçlar.
Bu yaklaşım, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) sağlık tanımıyla uyumludur.
İş kazaları; üretim kaybına, makine hasarına, iş gücü ve zaman kaybına neden olur.
Güvenli çalışma ortamı ile üretim sürekliliği korunur.
İş kazaları ve meslek hastalıkları; tedavi, tazminat, üretim kaybı, iş gücü kaybı ve ekipman hasarları gibi büyük maliyetler doğurur.
İSG uygulamaları bu maliyetleri önemli ölçüde azaltır.
İşverenler; güvenli çalışma ortamı sağlamak, riskleri değerlendirmek, çalışanları eğitmek ve koruyucu önlemleri almak zorundadır.
İSG aynı zamanda yasal bir yükümlülüktür.
İSG ile ilgili ilk yazılı düzenlemeler arasında kabul edilir. İnşaat işlerinde meydana gelen kazalar sonucu oluşan zararlar için yapıyı yapan ustaya sorumluluk yüklenmiştir. "Göze göz, dişe diş" anlayışı ile kusurlu iş yapan kişilere yaptırım uygulanmıştır.
Koşucuların hastalıklarından söz etmiş, gladyatörler için özel diyet tarif etmiştir. Sporcu sağlığına yönelik ilk sistematik gözlemlerden birini yapmıştır.
İlk kez kurşunun zararlı etkilerinden söz etmiş, kurşun koliğini tanımlamıştır. Meslek hastalıkları ile ilgili ilk tıbbi kayıtlardan birini oluşturmuştur.
Kurşun zehirlenmesi ile karın ağrısı, kabızlık ve yüz solukluğu arasındaki ilişkiyi kesinleştirmiştir. Toksikoloji alanında önemli bir adım atmıştır.
Bazı esnaf ve zanaatkârların çalışma pozisyonlarından ileri gelen şekil bozuklukları ile ilgili bilgi vermiştir. Ergonomik bozuklukların ilk tanımlarından biridir.
Zehirleri bitkisel, hayvansal ve mineral kaynaklı olmak üzere üçe ayırmış ve bu ayrım yüzyıllar boyunca kullanılmıştır. Toksikolojinin temel taşlarından.
İşyeri tozları için maske yerine geçecek torba takılmasını önermiştir. Kişisel koruyucu ekipman fikrinin ilk örneklerinden biridir.
Demircilerde görülen göz hastalıklarının işten kaynaklandığını, sürekli ayakta çalışanlarda varis oluşabileceğini açıklamıştır. Mesleki hastalıklara dair gözlemler.
Kuyumcularla ilgili bazı hastalıkları incelemiştir. Rönesans döneminde meslek hastalıklarına yönelik yapılan ilk çalışmalardan biridir.
Ünlü tarihçi olarak bilinen Heredot, ilk kez çalışanların verimli olabilmesi için yüksek enerjili besinlerle beslenmeleri gerektiğine değinmiştir.[reference:0]
Hastalıklarda çevre faktörünü (Miasma Teorisi) dile getirmiştir. Tıp tarihinde çevre sağlığı ile iş sağlığı arasındaki ilişkiyi kuran ilk isimlerden biridir.[reference:1]
Toksikolojinin kurucusu sayılır. Madenlerde işyeri hekimi olarak çalışmış, madencilerin meslek hastalıkları ve korunma yolları hakkında kitap yazmıştır.[reference:2]
"Bütün maddeler zehirdir. Zehir olmayan hiçbir madde yoktur. Uygun doz, zehir ve ilaç arasındaki farkı yaratır."[reference:3]
Mineraloji ilminin kurucusu, Alman bilim insanı.[reference:4] "De Re Metallica" adlı eserinde madencilik çalışmalarında ortaya çıkan hastalıklarla uğraşmış ve bunlardan korunma yöntemlerini anlatmıştır.[reference:5] Bazı zehirlerin etkilerini belirlemiş, koruyucu önlemler ileri sürmüştür.[reference:6]
Metal dumanlarının tehlikeleri, belirtileri ve önleyici tedbirler üzerine çalışmalar yapmıştır. İşyerinde kimyasal risklere karşı alınması gereken önlemleri sistematik olarak ele alan ilk isimlerdendir.[reference:7]
"İş sağlığının babası" olarak kabul edilir.[reference:8][reference:9] 1713 yılında ilk meslek hastalıkları kitabı olan "De Morbis Artificum Diatriba"'yı yazmıştır.[reference:10][reference:11] Hastalara "Ne iş yapıyorsun?" sorusunun sorulmasını önermiş, ergonomiden ilk söz eden kişi olmuştur.[reference:12]
ABD'de endüstriyel tıp araştırmalarına kendini adayan ilk hekim.[reference:14] Kurşun, arsenik, karbonmonoksit gibi maddelerin çalışanlar üzerindeki etkilerini araştırmış, endüstriyel hastalıklarla ilgili öncü çalışmalara imza atmıştır.[reference:15] 1919'da Harvard Tıp Fakültesi'nde profesör olan ilk kadın akademisyendir.[reference:16]
Endüstriyel güvenlik yöntemlerinin sistematikleştirilmesinde önemli katkıları olmuştur.[reference:17] Heinrich Pramidi (1:29:300 Kuralı) ile iş kazaları analizine yeni bir bakış açısı getirmiştir: Her büyük kazanın ardında 29 küçük kaza ve 300 ramak kala olayı vardır.
Çocuk işçiliğinin azaltılması için mücadele etmiş, çalışma saatlerinin kısaltılmasını savunmuştur. Modern işçi refahı anlayışının öncülerindendir.
İngiltere'de işçi sağlığı ve halk sağlığı reformlarının öncüsüdür. Fabrikalarda hijyen ve sanitasyonun önemini ortaya koymuştur.
İngiltere'nin ilk iş hekimlerinden biridir. Meslek hastalıklarını sistematik olarak inceleyen ilk bilim insanlarındandır. 1832'de yayımladığı eser, modern iş hekimliğinin temel kaynakları arasında kabul edilir.
İngiltere'de devletin işçi sağlığı çalışmalarını geliştirmiş, iş sağlığı denetim sistemlerinin oluşmasına katkı sağlamıştır.
Baca temizleyicilerinde görülen skrotum kanserini tanımlamıştır. İlk kez bir meslek ile kanser arasında ilişki kuran kişidir.
Baca temizleme işlerinde çalışan işçilerin kanser hastalığına yakalanmaması ve fabrikalarda baca temizleme işlerinde çocuk işçi çalıştırılması karşısında çıkarılan kanundur.
İngiltere’de İSG alanında çıkarılan ilk yasadır. Çalışma saatleri 12 saat ile sınırlandırılmış, çalışma ortamının havalandırılması gibi sağlık düzenlemeleri uygulanmıştır.
Günlük çalışma süresi 10 saat ile sınırlandırılmıştır. İşyeri denetimi ve iş müfettişliği yapısı oluşturulmuştur.
İngiltere'de maden ocaklarında çalışan kadın ve çocukların korunması amacıyla çıkarılmıştır. Kadınların ve 10 yaşından küçük çocukların yer altında çalıştırılması yasaklanmıştır.
Sanayi Devrimi sırasında artan iş kazalarının önlenmesi amacıyla çıkarılmıştır. Tehlikeli makinelere koruyucu düzenek takılması zorunlu hale getirilmiştir.
İngiltere'de daha önce çıkarılan fabrika yasalarını tek kanunda toplamıştır. Küçük atölyeler de yasa kapsamına alınmış, işverenlerin sağlık ve güvenlik sorumlulukları artırılmıştır.
Çalışanların sağlık ve güvenliğini geliştirmeye yönelik yeni hükümler getirilmiştir. Kadınların doğum sonrası çalıştırılmasına sınırlamalar getirilmiş, işyerlerinde hijyen koşulları geliştirilmiştir.
İşyerlerinde sağlık ve güvenlik önlemlerini daha da geliştiren düzenlemeler yapılmıştır. Havalandırma şartları iyileştirilmiş, aydınlatma ve temizlik kuralları belirlenmiştir.
Tanzimat Dönemi'nde işçi sağlığına yönelik ilk düzenlemeler. Ağırlıklı olarak madencilik sektörü, Ereğli Kömür Havzası'nda çalışan işçilerin hakları.
Kurtuluş Savaşı döneminde çıkarılan ilk İSG yasası. Zonguldak kömür havzasındaki işçilerin çalışma koşullarını düzenlemiş, günlük çalışma süresi, ücret, izin gibi haklar tanınmıştır.
Osmanlı'da 12 Temmuz 1766'da Kütahya'da fincan üreten usta ve kalfalar arasında, kadı huzurunda yapılan anlaşmadır.
Ereğli Havzası – Madencilik sektörüne yönelik ilk düzenleme.
Tüm Madenler – Madencilik sektörünü genel olarak düzenleyen kapsamlı nizamname.
İlk Medeni Kanun (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye) – İş hukuku açısından önemli hükümler içerir.
1921 - Ereğli Havzai Fahmiyesi Maden Amelesinin Hukukuna Müteallik Kanun
Madenlerde 18 yaşından küçüklerin çalıştırılması yasaktır.
İşveren; hekim, hastane ve eczane bulundurmakla yükümlüdür.
İşveren işçilerin tedavisini yaptırmak ve sağlık giderlerini karşılamakla yükümlüdür.
Sağlık ve güvenlik hükümlerine uymayan maden işletmelerinin ruhsatı veya imtiyazı iptal edilebilir.
Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kapsamlı sağlık kanunlarından biri. İş sağlığı ve güvenliği açısından çalışan kadın ve çocukların korunmasına yönelik önemli hükümler içerir.
Çalışanların, yöneticilerin ve organizasyonun tüm üyelerinin iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin ortak değerleri, inançları, tutumları, davranışları ve uygulamalarının bütünüdür.
Güvenlik bilgileri açık, anlaşılır ve sürekli paylaşılmalıdır.
Çalışanlar yalnızca kuralları bilmemeli; aynı zamanda:
Çalışanlar hata yaptıklarında cezalandırılacaklarını düşünürlerse olay bildirimleri azalır.
İSG kültürü statik değildir. Sürekli geliştirilir.
Güvenlik iklimi, çalışanların belirli bir zaman diliminde işyerindeki iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarına ilişkin algı, tutum ve değerlendirmelerinin bütünüdür.
Çalışanlar aşağıdaki unsurları algılar ve değerlendirir:
Güvenlik iklimi objektif değil, çalışanların algılarına dayanır.
Çalışanların algıları hızla değişebilir.
Güvenlik kültürünün aksine güvenlik iklimi anketlerle ölçülebilir.
En yaygın tanım:
| 🧠 Güvenlik Kültürü | 🌤️ Güvenlik İklimi |
|---|---|
| Çalışanların iş çevresiyle olan ilişkilerinden meydana gelen derin ve kalıcı tanımdır. | Örgütteki insanların güvenliğe yönelik algılarını ifade eder. |
| Değişmesi çok zor ve uzun sürer. Köklü değişim gerektirir. | Hızlı değişir, liderlikten ve olaylardan daha hızlı etkilenir. |
| Toplumlara göre değişir, kaza sonrası uzun vadeli çözümlerde incelenir. | Büyük kazalardan sonra kısa vadede önemli değişiklikler görülür. |
| Güvenlik iklimini kapsar ve ondan daha geniş bir kavramdır. | Güvenlik kültürünün görünen yüzü ve alt kümesidir. |
| Değerler, inançlar ve tutumlar ile ilgilidir. Soyut ve derindedir. | Durumsal ve çevresel faktörler ile ilgilidir. Somut ve gözlemlenebilirdir. |
| Uzun vadeli normlar, davranış kalıpları ve ortak kabullerle ilgilidir. | Örgütsel politikalar, yönetim ve çalışma çevresine ilişkin anlık algılarla ilgilidir. |
| Güvenlikle ilgili ortak değerler, inançlar ve davranış kalıplarını ifade eder. | Güvenlikle ilgili politika, prosedür ve uygulamalara ilişkin algıları ifade eder. |
Bir fabrikada;
İşletmeye yeni müdür geliyor.
İlk 3 ay;
Çalışanlar:
Güvenlik kültürünün 5 aşamalı bir olgunlaşma süreci olduğunu savunur.
Karşılıklı Determinizm teorisine dayanır. Güvenlik kültürü; kişi, davranış ve çevre arasındaki dinamik etkileşimle şekillenir.
Bireyler ne tamamen çevre tarafından kontrol edilir ne de tamamen özgürdür; bu dinamik süreç karşılıklıdır.
Güvenlik kültürünü "herkesin güvenlikle ilgili sorumluluk hissetmesi ve bunu günlük işlerde sürdürmesi" olarak tanımlar.
Modelin temelinde "Güvenlik Üçlüsü" bulunur: Çevre, İnsan ve Davranış.
Toplam Güvenlik Kültürü'nün 10 temel prensibi:
Güvenlik kültürüyle ilgili tüm kavramları iki ana başlık altında toplar:
Model, güvenlik kültürünün sadece yazılı kurallardan değil, aynı zamanda örgütün paylaştığı normlar ve değerlerden oluştuğunu vurgular.
Liderlik, güvenlik kültürünün en belirleyici faktörüdür. Aşağıdaki yaklaşımlar pozitif kültürü güçlendirir:
Davranış Temelli Güvenlik (Behavior-Based Safety – BBS), güvensiz davranışların sistematik olarak gözlemlenmesi, kaydedilmesi ve geri bildirim yoluyla azaltılmasını hedefler.
Gerçek işyerlerinden pozitif ve negatif güvenlik kültürü örnekleri:
Örgütsel öğrenme, güvenlik kültürünün sürdürülebilirliği için kritiktir. Hatalardan ders çıkarma, bilgi paylaşımı ve sürekli iyileştirme kültürünü ifade eder.
Güvenlik kültürü hakkında yaygın yanlış inanışlar ve gerçekler:
Güvenlik kültürü, çalışan memnuniyeti ve sadakatini doğrudan etkiler. Pozitif güvenlik kültürüne sahip işletmelerde:
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı. Güvenlik kültürü kavramını ilk kez ortaya koyan kuruluştur.
Çernobil sonrası raporda "Safety Culture" kavramı ilk kez kullanıldı.
En önemli güvenlik bilimcilerinden biri.
"Kazalar, sistemdeki zayıflıkların aynı anda oluşmasından kaynaklanır."
Güvenlik kültürünün gelişim seviyelerini açıklamıştır.
Hudson Güvenlik Kültürü Olgunluk Modeli
Güvenlik İklimi (Safety Climate) kavramının kurucusu kabul edilir.
1980'de çalışanların güvenlik algısını ölçen ilk bilimsel çalışmayı yayımladı.
Organizasyon kültürü konusunda dünyanın en önemli akademisyenlerinden. Güvenlik kültürü çalışmalarının temelini oluşturmuştur.
Kültürün Üç Seviyesi:
Büyük endüstriyel kazaları incelemiştir.
Yüksek Güvenilir Organizasyonlar (HRO) üzerine çalışmıştır.
Risk yönetimi alanının önemli isimlerinden biridir.
Doğrudan güvenlik kültürü araştırmacısı değildir; ancak Toplam Kalite Yönetimi ve Sürekli İyileştirme (PDCA) yaklaşımıyla katkı sağlamıştır.
Davranış temelli güvenliğin ilk isimlerinden biridir.
Güvenli davranış kültürünün oluşmasına öncülük etmiştir.
İş güvenliği yönetim sistemleri üzerine önemli çalışmalar yapmıştır.
Heinrich'in çalışmalarını geliştirerek Loss Control (Kayıp Kontrol) yaklaşımını oluşturmuştur.
Modern güvenlik yönetiminin öncülerindendir.
Risk yönetimi ve insan faktörleri üzerine çalışmıştır.
Modern güvenlik anlayışını değiştiren isimlerden biridir.
İnsan hatası konusunda dünyanın en önemli araştırmacılarındandır.
Organizasyon kültürü üzerine çalışmıştır.
Westrum Kültür Modeli:
Psikolojik güvenlik kavramını geliştirmiştir.
Kimya endüstrisinin güvenliği konusunda önemli çalışmalar yapmıştır.
Avrupa'da güvenlik kültürü araştırmalarının öncülerindendir.
İSG yönetimi ve güvenlik kültürü üzerine çalışmıştır.