📊

Risk Yönetimi ve Değerlendirme

Risk değerlendirme yöntemleri, mevzuat, tehlike ve risk analizi

📖 Temel Tanımlar

⚠️ Tehlike

İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelini ifade eder.

📉 Risk

Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalini ifade eder.

✅ Kabul Edilebilir Risk

Yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesini ifade eder.

❓ 2026 Mayıs C – Ramak kala olaylarla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Büyük kazaların oluşmadan fark edilmesinde öncü rol oynar.
B) Olayın kazaya dönüşmesini önlemek için sözlü uyarı yapılması yeterlidir.
C) Önleyici faaliyetlere katkı sağlar.
D) Risklerin belirlenmesinde yardımcı olur.
E) Yapılan işlemler kayıt altına alınır.
❓ 2026 Mayıs B – Aşağıdakilerden hangisi, İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre "ramak kala olay"ın tanımıdır?
A) İş yerinde var olan ya da iş yerine dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya iş yerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelidir.
B) İş yerinde meydana gelen; çalışanı, iş yerini ya da iş yeri ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu hâlde zarara uğratmayan olaydır.
C) İş yerinde var olan ya da iş yerine dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi ve bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörlerin analiz edilmesidir.
D) İş yeri faaliyetlerinin bütün safhalarında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak amacıyla planlanan önlemlerdir.
E) Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka bir zararlı sonucun meydana gelme ihtimalidir.
❓ 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre iş yerinde var olan veya dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya iş yerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tehlike
B) Risk
C) Kaza
D) Risk yönetimi
E) Ramak kala olay
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre aşağıdakilerden hangisi, bir işyerinde meydana gelen, çalışan, işyeri veya iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu hâlde zarara uğratmayan olayı ifade eder?
A) Risk
B) Tehlike
C) Ramak kala olay
D) Önleme
E) Potansiyel vaka
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre, aşağıdakilerden hangisi kabul edilebilir risk seviyesini tanımlar?
A) İşyerinde yürütülen işlerin bütün safhalarında iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili tehlikelerin tamamen bertaraf edildiği risk seviyesi
B) Yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesi
C) Çalışan, işyeri veya iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu hâlde zarara uğratmayacak risk seviyesi
D) İşyerinde var olan veya dışarıdan gelebilecek, çalışan veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeline sahip risk seviyesi
E) Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali olan risk seviyesi

📋 Risk Değerlendirmesi ve İşveren Yükümlülüğü

📌 Risk Değerlendirmesi

İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmaları ifade eder.

⚖️ İşverenin Yükümlülüğü

  • İşveren, risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır.
  • Risk değerlendirmesi yapılması işverenin yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
  • İşveren, risk değerlendirmesi çalışmalarında her türlü bilgi ve belgeyi temin eder.
👥

Risk Değerlendirmesi Ekibi

Yönetmelik

Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilir. Risk değerlendirmesi ekibi;

👔

a) İşveren veya
işveren vekili

🩺

b) İş güvenliği uzmanları ile
işyeri hekimleri

🤝

c) İşyerindeki
çalışan temsilcileri

🛠️

ç) İşyerindeki
destek elemanları

🧠

d) Tehlike kaynakları ile riskler konusunda
bilgi sahibi çalışanlar

📦

İşyeri Dışından Destek

İşveren, bu ekibe destek olmak için işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alabilir.

🗂️

Koordinasyon

Koordinasyonu işveren veya ekipteki görevlendirdiği bir kişi tarafından da sağlanabilir.

🔒

Bilgi Gizliliği

Risk değerlendirmesi çalışmalarında görevlendirilen kişi veya kişiler, işveren tarafından sağlanan bilgi ve belgeleri korur ve gizli tutar.

❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’nde, risk değerlendirme ekibi arasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan sayılmamıştır?
A) İşveren veya işveren vekili
B) İş yerinde sağlık ve güvenlik hizmetlerini yürüten iş yeri hekimleri
C) İş yerindeki çalışan temsilcileri
D) İş yerindeki diğer sağlık personeli
E) İş yerindeki destek elemanları
❓ 2025 Mayıs B – Risk değerlendirmesi ekibinde aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) İş yerinde çalışan analiz uzmanı
B) İşveren veya işveren vekili
C) Çalışan temsilcileri
D) Destek elemanları
E) İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi

🔄 Risk Yönetiminin Ana Unsurları - Adımlar

1. Tehlikelerin tanımlanması

İşyerindeki tüm tehlike kaynaklarının belirlenmesi.

2. Risklerin belirlenmesi

Tehlikelerden kaynaklanan risklerin ve etkilerinin belirlenmesi.

3. Risklerin analizi

Belirlenen risklerin uygun yöntemlerle analiz edilmesi.

4. Risk kontrol adımları

Kontrol tedbirlerinin planlanması ve uygulanması.

5. Dokümantasyon

Risk değerlendirmesinin yazılı hale getirilmesi.

6. Güncelleme ve Yenileme

Risk değerlendirmesinin periyodik olarak gözden geçirilmesi, değişen koşullara ve mevzuata uygun hale getirilmesi.

❓ 2026 Mayıs C – İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre; aşağıdakilerden hangisi, risk kontrol adımları arasında yer almaz?
A) Planlama
B) Tedbirlerin kararlaştırılması
C) Uygulama
D) Tehlikelerin kabul edilmesi
E) Uygulamaların izlenmesi
❓ 2026 Mayıs B – İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre; aşağıdakilerden hangisi, risk kontrol adımlarından biri değildir?
A) Planlama
B) Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması
C) Riskler ile kaynağında mücadele etme
D) Risk kontrol tedbirlerinin uygulanması
E) Uygulamaların kamuoyuna sunulması
❓ 2025 Mayıs B – Risk değerlendirme sürecinin ilk aşamasında aşağıdaki adımlardan hangisi uygulanmalıdır?
A) Dokümantasyon
B) Risklerin belirlenmesi ve analizi
C) Risk kontrol adımları
D) Risk değerlendirmesinin yenilenmesi
E) Tehlikelerin tanımlanması
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre, aşağıdakilerden hangisi risk değerlendirmesi aşamalarından biri değildir?
A) Tehlikelerin tanımlanması
B) Risklerin belirlenmesi ve analizi
C) Risk değerlendirmesinin yenilenmesi
D) Risk değerlendirme ekibinin oluşturulması
E) Dokümantasyon
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre, aşağıdakilerden hangisi risk değerlendirme aşamalarından biri değildir?
A) Risk değerlendirme ekibinin oluşturulması
B) Tehlikelerin tanımlanması
C) Risklerin belirlenmesi ve analizi
D) Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması
E) Dokümantasyon

🔍 Tehlikelerin Tanımlanması

Tehlikelerin tanımlanmasında aşağıdaki kaynaklar dikkate alınır:

📂 Olası Tehlike Kaynakları

A- Yönetim ve Organizasyon

  • 📋 Yönetimin İSG politikasının olmaması
  • 🏢 İSG organizasyonunun bulunmaması
  • 🔍 Başarısızlıkların araştırılmaması
  • ❌ Önemsememe, bütçe ayırmama
  • ⏰ Çalışma saatleri düzensizliği
  • 🔄 Rotasyon yapılmaması

B- İşletmenin Yeri

  • 🌊 Heyelan, göçük
  • 🌊 Sel baskını, çığ
  • 🌋 Deprem
  • 🔥 Yangın (çevreden)
  • 🌪️ Meteorolojik şartlar
  • ⚡ Yıldırım, sabotaj

C- Hatalı Planlama

  • 🏗️ Proje dışı ilave tesis
  • 🔨 Yıkıp yeniden yapmak
  • 🌡️ Isıtma, havalandırmaya ilave yük
  • 💧 Arıtma tesislerine ilave yük

D- Mekanik Tehlikeler

  • 🚧 Pürüzlü, kaygan zemin
  • ⚙️ Hareketli makine parçaları
  • 🔪 Keskin malzemeler
  • 🪜 Yüksekte çalışma
  • 🛠️ El aletleri
  • 💨 Yüksek basınç, kaldırma araçları

E- Fiziksel Tehlikeler

  • 🌡️ Termal konfor sorunları
  • 🔊 Gürültü, titreşim
  • 💡 Uygun olmayan aydınlatma
  • ☢️ İyonize/non-iyonize ışınlar
  • 📉 Alçak/yüksek basınç
  • 🧲 Elektromanyetik alan

F- Çalışanlardan Kaynaklanan

  • 🧠 Psikososyal faktörler
  • 📚 Eğitim, koordinasyon eksikliği
  • 🗣️ İletişim eksikliği
  • 🧩 Zihinsel/fiziksel yetersizlik
  • 😤 Davranış bozuklukları
  • 🚬 Zararlı alışkanlıklar, yaş, cinsiyet
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nde risk değerlendirmesi yapılırken tehlikelerin tanımlanması aşamasında toplanması gereken asgari bilgiler arasında aşağıdakilerden hangisi sayılmamıştır?
A) Ortam ve kişisel maruziyet düzeyi ölçüm sonuçları
B) İş yeri bina ve eklentileri
C) Üretim süreç ve teknikleri
D) İşe başlamadan önce ilgili mevzuat gereği alınacak çalışma izin belgeleri
E) Kuruluşun genel stratejik hedefleri
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre, aşağıdakilerden hangisi risk değerlendirmesi yapılırken tehlikelerin tanımlanması aşamasında toplanması gereken asgari bilgilerden biri değildir?
A) Hiyerarşik yapı
B) Çalışanların tecrübe ve düşünceleri
C) Malzeme güvenlik bilgi formları
D) Muhasebe kayıtları
E) Ramak kala olay kayıtları
❓ Bir matbaada risk değerlendirmesi sonucu tespit edilen
I. uzun süre aynı pozisyonda çalışma gereksinimi,
II. işlerin psikolojik baskı altında olmadan uygun süre ve hızda gerçekleştirilmesi,
III. çok uzak mesafelere uzanarak çalışılması hususlarından hangileri çalışanların ergonomisine yönelik riskler içerir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
❓ Zincirli testerenin kullanımıyla ilgili hazırlanan risk değerlendirmesinde; I. Kullanım sıklığı
II. Giyilen ayakkabının uygunluğu
III. Zeminin eğimi
yukarıdakilerden hangileri göz önünde bulundurulmalıdır?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) II ve III
D) I ve III
E) I, II ve III
❓ Risk yönetimi, hangi alanda faaliyet gösterdiğine bakılmaksızın organizasyonun stratejik veya operasyonel seviyelerinde uygulanabilir. Aşağıdakilerden hangisi İSG risk yönetiminin operasyonel seviyede uygulanması sürecinde yer alır?
A) Genel bir çerçevenin çizilebilmesi amacıyla İSG riskleri için ön incelemenin yapılması
B) Organizasyonun İSG politikası ve yönetim sisteminin kurulması veya güncellenmesi
C) Toplum beklentilerinin karşılanabilirliğinin sağlanması
D) İSG risk kabulü kriterlerinin ayarlanması
E) Risk değerlendirme yönteminin belirlenmesi
❓ 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda, aşağıdakilerden hangisi Dışkı değerlendirmesi yapılırken dikkate alınması gereken hususlar arasında sayılmamıştır?
A) İşyeri düzeni
B) Kadın çalışanların durumu
C) İşverenin görüşleri
D) Belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu
E) Kullanılan kimyasal maddeler
📋

Risk Değerlendirmesi

Tehlikeleri tanımla, riskleri analiz et, kontrol tedbirlerine karar ver.

🔎
1. Tehlikeleri Belirle

İşyerinde var olan veya dışarıdan gelebilecek tüm tehlike kaynaklarını tespit et.

📊
2. Riskleri Analiz Et

Tehlikelerin riske dönüşme faktörlerini ve olası zararlarını derecelendir.

🛡️
3. Kontrol Tedbirleri

Riskleri ortadan kaldırmak veya kabul edilebilir seviyeye indirmek için önlemler planla.

🎯 Amaç: Güvenli çalışma ortamı oluşturmak
🔍

Risklerin Belirlenmesi

Her tehlike için "sıklık, etki, mevcut kontroller" üçgenini değerlendir.

⏳
Hangi sıklıkta?

Riskin ne sıklıkta ortaya çıkabileceğini belirle.

👤
Kimler, ne şekilde zarar görebilir?

Maruz kalan kişi sayısı, zararın türü ve şiddeti.

🔄
Mevcut kontrollerin etkisi

Alınmış önlemler riski ne kadar azaltıyor?

📌 Dikkat: Mevcut önlemler riski tamamen ortadan kaldırmayabilir.
📊

Risklerin Analizi

Uygun yöntemle analiz et, öncelik sırasına koy ve yazılı hale getir.

🧩
Yöntem seçimi

Ulusal/uluslararası standartlara uygun bir veya birkaç yöntem kullan.

📈
Derecelendirme ve sıralama

Riskler etki büyüklüğüne göre en yüksekten başlanarak sıralanır.

📝
Dokümantasyon

Tüm analiz sonuçları yazılı hale getirilir ve arşivlenir.

📌 Öncelik: En yüksek riskten başla, en düşüğe doğru ilerle.

⚠️ Tehlike - Risk Örnekleri

💧
Islak zemin ➜ Kayarak düşme sonucu yaralanma
⚡
Açık elektrik panosu ➜ Elektrik çarpması
⚙️
Koruyucusuz testere ➜ Parmak veya el kesilmesi
🔊
Gürültülü çalışma ortamı ➜ İşitme kaybı
🌫️
Tozlu ortam ➜ Solunum yolu hastalıkları, pnömokonyoz
🧪
Kimyasal madde ➜ Zehirlenme, cilt yanığı
🧗
Yüksekte çalışma ➜ Yüksekten düşme
💥
Basınçlı kap ➜ Patlama sonucu yaralanma
🏗️
Forklift trafiği ➜ Çarpma veya ezilme
⚙️
Hareketli makine parçaları ➜ Elin makineye kaptırılması
🪜
Kaygan merdiven ➜ Düşme
💡
Yetersiz aydınlatma ➜ Takılma, düşme, iş kazası
🏋️
Elle ağır yük taşıma ➜ Bel fıtığı, kas-iskelet sistemi hastalığı
🔥
Sıcak yüzey ➜ Yanık oluşması
🔥
Açık alev ➜ Yangın çıkması
⛽
Patlayıcı gaz ➜ Patlama meydana gelmesi
📳
Titreşimli el aleti ➜ El-kol titreşim sendromu
☀️
UV ışını ➜ Göz ve cilt hasarı
🦠
Biyolojik etkenler ➜ Enfeksiyon hastalıkları
🕳️
Dar alan (kapalı ortam) ➜ Oksijen yetersizliği nedeniyle boğulma
⚡
Elektrik enerjisi ➜ Elektrik çarpması
🚶‍♂️💧
Kaygan zemin ➜ Çalışanın düşmesi
🏗️
Vinç altında yük ➜ Yükün düşmesi sonucu ezilme
⚗️
Kimyasal asit ➜ Kimyasal yanık
🔊
Gürültü ➜ İşitme kaybı
🌡️
Yüksek sıcaklık ➜ Isı stresi veya sıcak çarpması
🧗
Yüksekte çalışma ➜ Ölüm veya ağır yaralanma
💥
Basınçlı kap ➜ Patlama
📦⚙️
Hareketli konveyör ➜ El veya kolun sıkışması
🔥
Kaynak işlemi ➜ Göz yanığı, yangın

🛡️ Risk Kontrol Adımları

📋

Planlama & Tedbirlerin Kararlaştırılması

📝 a) Planlama

Risklerin kontrolü amacıyla bir planlama yapılır.

⚖️ b) Tedbirlerin Kararlaştırılması

Riskin tamamen bertaraf edilmesi, bu mümkün değil ise kabul edilebilir seviyeye indirilmesi için:

❌ Ortadan kaldır – Tehlike veya kaynağını yok et.
🔄 İkame – Tehlikeliyi daha az tehlikeli olanla değiştir.
⚔️ Kaynağında mücadele – Riskle kaynağında başa çık.
⚙️

Uygulama & İzleme

🚀 c) Uygulama

Kararlaştırılan tedbirlerin iş ve işlem basamakları, sorumlu kişi/bölüm, başlama ve bitiş tarihi gibi bilgileri içeren planlar hazırlanır ve işverence uygulamaya konulur.

✅ Planlı ve sorumlulukları net bir şekilde uygula.
🔍 ç) İzleme

Hazırlanan planların uygulama adımları düzenli olarak izlenir, denetlenir ve aksayan yönler tespit edilerek gerekli düzeltici ve önleyici işlemler tamamlanır.

⚠️ Sürekli izle, aksaklıkları düzelt ve önlem al.
💡
Öncelik: Risk kontrol adımları uygulanırken toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilmesi ve uygulanacak önlemlerin yeni risklere neden olmaması sağlanır.

Belirlenen risk için kontrol tedbirlerinin hayata geçirilmesinden sonra yeniden risk seviyesi tespiti yapılır. Yeni seviye, kabul edilebilir risk seviyesinin üzerinde ise bu maddedeki adımlar tekrarlanır.

❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre, risklerin belirlenmesi ve analiziyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Tespit edilmiş olan tehlikelerin her biri ayrı ayrı dikkate alınarak bu tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin hangi sıklıkta oluşabileceği belirlenir.
B) Toplanan bilgi ve veriler ışığında belirlenen riskler, işletmenin faaliyetine ilişkin özellikleri, işyerindeki tehlike veya risklerin nitelikleri ve işyerinin kısıtları gibi faktörler dikkate alınarak analiz edilir.
C) Analizin ayrı ayrı bölümler için yapılması hâlinde bölümlerin etkileşimine bakılmaksızın bölümler ayrı ayrı ele alınarak analiz sonuçlandırılır.
D) Analiz edilen riskler, kontrol tedbirlerine karar verilmek üzere etkilerinin büyüklüğüne ve önemlerine göre en yüksek risk seviyesine sahip olandan başlanarak sıralanır ve yazılı hâle getirilir.
E) Toplanan bilgi ve veriler ışığında belirlenen risklerin analiz edilmesinde ulusal veya uluslararası standartlar esas alınarak seçilen yöntemler de kullanılabilir.
❓ Bir iş yerinde yüksek risk taşıyan etkenin tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi aşağıdaki risk önleme yöntemlerinden hangisidir?
A) Eleme
B) Yerine koyma
C) İzolasyon
D) Mühendislik kontrolü
E) İşaretleme
❓ Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılmasında kullanılan;
I. risklerle kaynağında mücadele edilmesi,
II. tehlike veya tehlike kaynaklarının ortadan kaldırılması,
III. tehlikelinin, tehlikeli olmayanla veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi aşamalarının doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?
A) I - II - III
B) I - III - II
C) II - I - III
D) II - III - I
E) III - II - I
❓ 2026 Mayıs C – I. İş ekipmanları II. Artık ve atıklarla ilgili işlemler III. Çalışanların tecrübe ve düşünceleri
Yukarıdakilerden hangileri, tehlikelerin tanımlanması aşamasında toplanması gereken asgari bilgiler arasında doğrudan yer almaktadır?
A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
❓ 2026 Mayıs B – I. İş yerinin aylık üretim kapasitesi II. Malzeme güvenlik bilgi formları III. Üretim süreç ve teknikleri
Yukarıdakilerden hangileri, tehlikelerin tanımlanması aşamasında toplanması gereken asgari bilgiler arasında doğrudan yer almaktadır?
A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III
❓ 2026 Mayıs B – İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre, tehlikelerin tanımlanması aşamasında toplanması gereken asgari bilgiler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Çalışanların tecrübe ve düşünceleri
B) İş yeri muhasebe kayıtları
C) İş ekipmanları
D) İş kazası kayıtları
E) Kullanılan maddeler
❓ 2026 Mayıs A – 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na göre; risk değerlendirmesi yapılırken aşağıdakilerden hangisi dikkate alınmaz?
A) Belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu
B) Kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde/müstahzarların seçimi
C) İş yeri binasının deprem tehlike analizi
D) İş yerinin tertip ve düzeni
E) Özel politika gerektiren grupların durumu
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre, risk değerlendirmesi çalışmalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Tüm iş yerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlar.
B) Aşamaları arasında tehlikeleri tanımlama ve riskleri belirleme yer alır.
C) Çalışanların, ihtiyaç duyulan her aşamada sürece katılarak görüşlerinin alınması sağlanır.
D) Aşamaları arasında risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması yer alır.
E) Aşamaları arasında tehlikeli davranışlarda bulunan çalışanlara idari müeyyide uygulaması yer alır.
❓ İşyerlerinde, iş sağlığı ve güvenliği açısından risklerin tamamen bertaraf edilmesi, bu mümkün değil ise kabul edilebilir seviyeye indirilmesi için;
I. tehlike veya tehlike kaynaklarının ortadan kaldırılması,
II. tehlikelinin, tehlikeli olmayanla veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi,
III. riskler ile kaynağında mücadele edilmesi adımları hangi sırayla uygulanır?
A) I — II — III
B) I — III — II
C) II — I — III
D) II — III — I
E) III — I — II
❓ Aşağıdakilerden hangisi bir işyerinde tehlikenin kaynakta kontrolü için yapılan uygulamalardan biri değildir?
A) İşlemi değiştirme
B) Ortama engeller koyma
C) Tehlikeli maddeyi kullanmama
D) Kullanılan tehlikeli maddenin miktarını azaltma
E) Kaynağında havalandırma

📄 Dokümantasyon

Risk değerlendirmesi asgarî aşağıdaki hususları ile dokümante edilir.

🏢 a) İşyeri Bilgileri

İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı.

📌 Kimlik bilgileri
👤 b) Kişi Bilgileri

Kişilerin isim ve unvanları ile (İGU ve işyeri hekimi belge bilgileri).

📌 Uzman bilgileri
📅 c) Tarih Bilgileri

Gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi.

📌 Geçerlilik süresi
📂 ç) Bölüm Bilgileri

Farklı bölümler için ayrı ayrı yapılmışsa her birinin adı.

📌 Bölüm bazlı
⚠️ d) Tehlike Kaynakları

Belirlenen tehlike kaynakları ile tehlikeler.

📌 Tehlike listesi
📊 e) Tespit Edilen Riskler

Tespit edilen riskler.

📌 Risk listesi
🔧 f) Kullanılan Yöntem

Risk analizinde kullanılan yöntem veya yöntemler.

📌 Analiz metodu
📈 g) Analiz Sonuçları

Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını da içeren analiz sonuçları.

📌 Öncelik sıralaması
🛠️ ğ) Düzeltici ve Önleyici Tedbirler

Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi.

📌 Tedbir + tarih + yeni risk seviyesi
📁

Fiziksel Saklama

Risk değerlendirmesi dokümanının sayfaları numaralandırılarak; gerçekleştiren kişiler tarafından her sayfası paraflanıp, son sayfası imzalanır ve işyerinde saklanır.

✅ Güvence: Sayfa numaralandırma, paraf ve imza ile dokümanın bütünlüğü ve doğruluğu korunur.
💻

Elektronik Saklama

Risk değerlendirmesi dokümanı elektronik ve benzeri ortamlarda hazırlanıp arşivlenebilir.

✅ Esneklik: Elektronik ortamda arşivleme, erişim kolaylığı ve uzun süreli saklama imkânı sağlar.
❓ 2026 Mayıs C – İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre; aşağıdakilerden hangisinin, risk değerlendirmesi dokümanında bulunması zorunlu değildir?
A) Düzeltici önleyici tedbirler
B) Gerçekleştiren kişilerin isimleri
C) Riskler için sigorta poliçeleri
D) Kullanılan yöntemler
E) Tespit edilen riskler
❓ 2026 Mayıs B – İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre; risk değerlendirmesi dokümanında, aşağıdakilerden hangisinin bulunması asgari gerekliliktir?
A) Çalışanların özlük dosyalarındaki verileri içeren analiz sonuçları
B) Çalışanların sendika sözleşmeleri
C) İş kazası tazminat değerlerini içeren analiz sonuçları
D) İş yerinin tapu/kira kayıtları
E) Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını içeren analiz sonuçları
❓ 2025 Mayıs A – Bir iş yerinde yapılan risk değerlendirmesinde; el ve yüz bölgesinde 1. derece yanıkla sonuçlanması beklenen X riski ile ağır yaralanmayla sonuçlanması beklenen Y riskine ait skorlar kıyaslandığı zaman X riskinin daha büyük olduğu gözlenmiştir. Bu durumda, aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
A) X riskinin olasılık düzeyi, Y riskinin olasılık düzeyinden büyüktür.
B) X ve Y risklerinin şiddetleri aynı düzeydedir.
C) X ve Y risklerinin olasılıkları aynı düzeydedir.
D) X riskinin şiddeti en yüksek düzeydedir.
E) Y riski, risk önceliklendirmede kabul edilebilir risk düzeyindedir.
❓ 2019-ARALIK-C – Yönetmeliği'ne göre, risk değerlendirmesi çalışmasının dokümantasyonuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Risk analizinde kullanılan yöntem veya yöntemleri içermelidir.
B) Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını içermelidir.
C) Elektronik ve benzeri ortamlarda hazırlanıp arşivlenebilir.
D) İşyerinde sadece iş güvenliği uzmanı tarafından saklanmalıdır.
E) Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirlerini ve gerçekleştirilme tarihlerini içermelidir.
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre, aşağıdakilerden hangisi risk değerlendirmesi dokümanında yer alması gereken asgari bilgilerden biridir?
A) İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı
B) Kullanılan makineler ve özellikleri
C) Özel risk grubunda yer alan çalışanlar
D) Kullanılan malzemeler ve özellikleri
E) İş birliği yapılan diğer işyerlerinin bilgileri

✅ Doğru Cevap: A) İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı

Açıklama: Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre dokümanda yer alması gereken asgari bilgiler arasında işyeri unvanı, adresi ve işveren adı bulunur. Makineler, malzemeler, özel risk grupları ve işbirliği yapılan işyerleri dokümanda yer alabilir ancak asgari zorunlu bilgiler arasında sayılmamıştır.

📌 Sınav Notu: 2016-NİSAN-C

🔄 Risk Değerlendirmesinin Yenilenmesi

🔴 ÇOK TEHLİKELİ 🟡 TEHLİKELİ 🟢 AZ TEHLİKELİ
📅 2 Yılda Bir 📅 4 Yılda Bir 📅 6 Yılda Bir

Yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla yenilenir. Aşağıda belirtilen durumlarda tamamen veya kısmen yenilenir:

❓ 2026 Mayıs B – Cam işleri ile uğraşan Alper Bey, işletmesinde, 2024 yılında risk değerlendirmesi çalışması yaptırmıştır. 2025 yılında, üretim yönteminde değişikliğe giderek risk değerlendirmesini yeniletmiştir. İşletmenin yeni faaliyetleri aşağıdaki gibidir: - Küçük cam eşya imalatı (biblo vb. süs eşyası) - Lamba ve aydınlatma teçhizatları imalatı - Laboratuvar, hijyen veya eczacılık ile ilgili cam eşyalar imalatı Bu işletmenin son faaliyetlerinin tehlikeli sınıfta yer aldığı kabul edildiğine göre; Alper Bey'in bir sonraki risk değerlendirmesini hangi yılda yaptırması gerekmektedir?
A) 2026
B) 2027
C) 2028
D) 2029
E) 2031
❓ 2026 Mayıs B – İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre, aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi durumunda risk değerlendirmesinin yenilenmesi gerekmez?
A) Yetkili sendikanın değişmesi
B) Çalışma ortamına ait sınır değerlerine ilişkin bir mevzuat değişikliği olması
C) İş yerinin taşınması
D) İş yeri binalarında değişiklik yapılması
E) İş kazası veya ramak kala olay meydana gelmesi
❓ 2026 Mayıs A – Cam satış işleri ile uğraşan Coşkun Bey, işletmesinde, 2024 yılında risk değerlendirmesi çalışması yaptırmıştır. 2025 yılında, camdan elektrik izolasyon malzemesi imalat hattı kurmuştur. Bu değişiklik, işletmenin tehlike sınıfını değiştirdiği için risk değerlendirmesi yenilenmiştir. 2026 yılında Coşkun Bey, ek faaliyet olarak vitray cam imalatı hattı kurmuştur. Bu yeni faaliyet, işletmenin tehlike sınıfının değişmesine yol açtığı için risk değerlendirmesi tekrar yenilenmiştir. Bu durumda; Coşkun Bey'in bir sonraki risk değerlendirmesini hangi yılda yenilemesi gerekmektedir?
A) 2027
B) 2028
C) 2029
D) 2030
E) 2032
❓ 2026 Mayıs A – İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre; aşağıdakilerden hangisi, risk değerlendirmesinin tek başına yenilenmesini gerektiren durumlardan biri değildir?
A) İş yerinde ramak kala olay meydana gelmesi
B) İş yerine yeni bir çalışan alınması
C) İş yeri dışından kaynaklanan ve iş yerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması
D) Üretimde kullanılan maddenin değiştirilmesi
E) Yeni bir üretim yöntemi uygulanması
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre çok tehlikeli sınıfta yer alan iş yerlerinde risk değerlendirmesi kural olarak en geç kaç yılda bir yenilenir?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 6
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre risk değerlendirmesinin yenilenmesiyle ilgili,
I. Yönetmelik'te belirtilen durumlarda ortaya çıkabilecek yeni risklere göre risk değerlendirmesi kısmen de yenilenebilir.
II. Çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin bir mevzuat değişikliği olması durumunda risk değerlendirmesi yenilenir.
III. Az tehlikeli iş yerlerinde risk değerlendirmesi kural olarak 4 yılda bir yenilenir. ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
🏢

Birden Fazla İşveren Durumu

Birden fazla işyerinin bulunduğu iş merkezleri, iş hanları, sanayi bölgeleri veya siteleri gibi yerlerde, işyerlerinde ayrı ayrı gerçekleştirilen risk değerlendirmesi çalışmalarının koordinasyonu yönetim tarafından yürütülür.

⚠️
Yönetimin Görevi:

İşyerlerinde İSG yönünden diğer işyerlerini etkileyecek tehlikeler hususunda gerekli tedbirleri almaları için ilgili işverenleri uyarır.

📢
Bildirim Yükümlülüğü:

Bu uyarılara uymayan işverenleri Bakanlığa bildirir.

🤝

Asıl İşveren ve Alt İşveren İlişkisi

a)

Her alt işveren yürüttükleri işler için, risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır.

b)

Gerektiğinde ihtiyaç olan bilgi ve belgeler asıl işverence sağlanır.

c)

Asıl işveren, alt işverenlerin çalışmalarını denetler ve koordine eder.

📄

Alt işverenler hazırladıkları risk değerlendirmesinin bir nüshasını asıl işverene verir.

🔍

Asıl işveren; bu risk değerlendirmesi çalışmalarını kendi çalışmasıyla bütünleştirerek, risk kontrol tedbirlerinin uygulanıp uygulanmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar.

📌 Bu bütünleşik yaklaşım, işyerinde tutarlı bir İSG yönetimi sağlar.
❓ İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre, aynı çalışma alanını birden fazla işverenin paylaşması durumunda, yapılacak risk değerlendirmesi çalışmalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Tüm işverenler aynı iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerini çalıştırmalıdır.
B) İş alanında en fazla çalışanı bulunan işveren diğer işverenlerin risk değerlendirmesi çalışmalarını koordine eder.
C) Risk değerlendirme çalışmalarının koordinasyonu Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yürütülür.
D) Risk değerlendirmelerinde işverenler, yalnızca kendi çalışanlarının görev aldığı işleri göz önünde bulundurur.
E) Her işveren ayrı ayrı risk değerlendirmesi hazırlamak zorundadır.
❓ İş yerlerinde yapılan risk değerlendirmesi ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) İş kazası veya meslek hastalığı durumunda risk değerlendirmesi yenilenmelidir.
B) İş ekipmanları ile ilgili tehlikelerin tanımlanmasına dair bilgiler toplanmalıdır.
C) İşveren, görevlendirilen kişilere ihtiyaç duyulan her türlü bilgi ve belgeyi temin etmelidir.
D) Risk değerlendirilmesinin gerçekleştirilmesinden sonra işverenin yükümlülüğü ortadan kalkar.
E) Risk değerlendirmesi, tehlike sınıflarına göre en az 2, 4 ve 6 yılda bir yenilenmelidir.
❓ 2025 Mayıs A – Bir iş yerinde yapılan risk değerlendirmesinde; el ve yüz bölgesinde 1. derece yanıkla sonuçlanması beklenen X riski ile ağır yaralanmayla sonuçlanması beklenen Y riskine ait skorlar kıyaslandığı zaman X riskinin daha büyük olduğu gözlenmiştir. Bu durumda, aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
A) X riskinin olasılık düzeyi, Y riskinin olasılık düzeyinden büyüktür.
B) X ve Y risklerinin şiddetleri aynı düzeydedir.
C) X ve Y risklerinin olasılıkları aynı düzeydedir.
D) X riskinin şiddeti en yüksek düzeydedir.
E) Y riski, risk önceliklendirmede kabul edilebilir risk düzeyindedir.
❓ 2019-ARALIK-C – Yönetmeliği'ne göre, risk değerlendirmesi çalışmasının dokümantasyonuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Risk analizinde kullanılan yöntem veya yöntemleri içermelidir.
B) Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını içermelidir.
C) Elektronik ve benzeri ortamlarda hazırlanıp arşivlenebilir.
D) İşyerinde sadece iş güvenliği uzmanı tarafından saklanmalıdır.
E) Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirlerini ve gerçekleştirilme tarihlerini içermelidir.
❓ 2025 Mayıs C – Bir çalışanın maruz kaldığı kaza sonucu ortaya çıkan durumlardan hangisinin şiddeti en yüksektir?
A) Ayakta tedavi gerektiren
B) İncinme nedeniyle tedavi gerektiren
C) Temel ilk yardım gerektiren
D) Üç gün istirahat raporu gerektiren
E) Uzuv kaybı nedeniyle tedavi gerektiren

📜 Risk Değerlendirmesi Geçmişi

Risk analizi ilk kez NASA'da geliştirilip kullanılmaya başlanmıştır. Sigortacılar devam ettirip geliştirmiştir. Halen özellikle hekimler, temel mühendislik bilimleri ile birlikte sık kullanıp, gelişmesine yardımcı olmaktadırlar.

📊 Risk Değerlendirme Yöntemleri 🔍

⚙️
📋

Risk Değerlendirme Metotları

📋

I. Nitel (Kalitatif) Risk Değerlendirme Yöntemleri

Nitel
1. Kontrol Listesi
2. İş Güvenliği Analizi (JSA)
3. Ön Tehlike Analizi (PHA)
4. Ne Olursa Ne Olur Analizi (What If)
5. HAZOP
6. Hata Ağacı Analizi (FTA)
7. Olay Ağacı Analizi (ETA)
8. Güvenlik Denetimi
9. İşbaşı Gözlem Analizi
10. Beyin Fırtınası Analizi
11. Delphi Tekniği
12. SWIFT
📌 Not: Sayısal hesaplama yapılmaz. Uzman görüşü, gözlem, ekip çalışması ve deneyime dayanır.
📊

II. Nicel (Kantitatif) Risk Değerlendirme Yöntemleri

Nicel
1. L Tipi Risk Matrisi
2. X Tipi Risk Matrisi
3. Fine-Kinney
4. FMEA (HTEA)
5. FMECA
6. Monte Carlo Analizi
7. Nicel Risk Analizi (QRA)
8. Güvenilirlik Analizi
9. Olasılıksal Risk Analizi (PRA)
10. Bow-Tie Risk Analizi
11. QRA
📌 Not: Matematiksel hesaplamalar ve olasılık analizleri kullanılır.
🔄

III. Karma Risk Değerlendirme Yöntemleri

Karma
1. Fine-Kinney
2. FMEA (HTEA)
3. L Tipi Risk Matrisi
4. X Tipi Risk Matrisi
5. Bow-Tie Analizi
6. LOPA
7. Risk İndeks Yöntemleri
8. Kinney İndeks Yaklaşımı
📌 Not: Hem uzman değerlendirmesi hem de sayısal puanlama içerir.
🏭

Sektörlere Göre En Çok Kullanılan Yöntemler

Kimya: HAZOP, LOPA
Petrokimya: HAZOP, QRA
Otomotiv: FMEA, FMECA
Gıda: HACCP
İnşaat: JSA, Fine-Kinney, L Tipi Matris
Enerji: ETA, FTA, What If
Havacılık: FTA, FMEA, PRA
Savunma Sanayi: FMEA, FMECA
Makine İmalatı: FMEA
Sağlık: JSA, FMEA
Maden: Fine-Kinney, L Tipi Matris, ETA
📌 Sektör ihtiyacına göre yöntem seçimi değişir.
📋

Kalitatif

Nitel

Nitel risk değerlendirme yöntemleridir.

📊

Kantitatif

Nicel

Nicel risk değerlendirme yöntemleridir.

🔄

Karma

Karma

Hem nitel hem nicel özellikleri birlikte barındıran yöntemlerdir.

📋 Check-List (Kontrol Listesi) Yöntemi ✅

📌 KALİTATİF Nitel Yöntem Soru-Cevap Esaslı

Check-List (Kontrol Listesi) Yöntemi, işyerindeki tehlikeleri belirlemek ve mevcut güvenlik önlemlerinin yeterliliğini değerlendirmek amacıyla önceden hazırlanmış soru listeleri kullanılarak yapılan nitel (kalitatif) bir risk değerlendirme yöntemidir.

Bu yöntemde, işyeri belirli kriterlere göre sistematik olarak incelenir ve her soru için genellikle "Evet", "Hayır" veya "Uygun Değil" şeklinde cevaplar verilir. "Hayır" cevabı verilen maddeler, iyileştirme gerektiren alanları gösterir.

💡 Temel Felsefe: "Doğru soruları sorarak doğru cevaplara ulaşmak."
✅

Avantajları

  • ✓ Kullanımı kolaydır.
  • ✓ Eğitim gereksinimi düşüktür.
  • ✓ Kısa sürede uygulanabilir.
  • ✓ Düşük maliyetlidir.
  • ✓ Mevzuat uygunluğunu kontrol etmek için idealdir.
  • ✓ Periyodik denetimlerde çok kullanışlıdır.
  • ✓ Standartlaştırılmış denetim sağlar.
❌

Dezavantajları

  • ✗ Sadece listede bulunan tehlikeleri değerlendirir.
  • ✗ Yeni veya beklenmeyen riskleri gözden kaçırabilir.
  • ✗ Analizi hazırlayan kişinin bilgi düzeyine bağlıdır.
  • ✗ Riskin olasılık ve şiddetini ayrıntılı analiz etmez.
  • ✗ Karmaşık prosesler için tek başına yeterli değildir.

📌 Örnek Kontrol Listeleri

🔧

Örnek 1: Atölye

Kontrol Sorusu Evet Hayır Açıklama
Makine koruyucuları mevcut mu?✔
Acil durdurma butonu çalışıyor mu?✔
Yangın söndürücü var mı?✔
Elektrik panosu kilitli mi?✔Kilit takılmalı.
Çalışanlar KKD kullanıyor mu?✔
Zemin kaymaz özellikte mi?✔Kaymaz kaplama yapılmalı.
🏗️

Örnek 2: İnşaat Sahası

Kontrol Sorusu Sonuç
İskele korkulukları mevcut mu?✔
Yaşam hattı kurulmuş mu?✔
Emniyet kemeri kullanılıyor mu?✔
Malzeme düşmesini önleyen ağ var mı?✘
Elektrik kabloları izole mi?✔
Merdivenler sabitlenmiş mi?✘
🧪

Örnek 3: Kimyasal Depo

Kontrol Sorusu Sonuç
Kimyasallar etiketli mi?✔
SDS (GBF) mevcut mu?✔
Havalandırma çalışıyor mu?✔
Dökülme kiti var mı?✘
Göz duşu çalışıyor mu?✔
Kimyasallar uyumluluğa göre depolanmış mı?✘
🏥

Örnek 4: Hastane

Kontrol Sorusu Sonuç
Kesici-delici atık kutuları mevcut mu?✔
Acil çıkışlar açık mı?✔
Oksijen tüpleri sabitlenmiş mi?✔
Enfeksiyon atıkları ayrı toplanıyor mu?✔
Kaygan zemin uyarıları mevcut mu?✘
🚇

Örnek 5: Demiryolu ve Metro

Kontrol Sorusu Sonuç
Peron kenarı uyarıları yeterli mi?✔
Acil durdurma butonları çalışıyor mu?✔
Ray üzerinde çalışma izni uygulanıyor mu?✔
Sinyalizasyon sistemi çalışıyor mu?✔
💡

Önemli Not

Check-List yöntemi, hızlı ve pratik bir ilk değerlendirme aracıdır. Ancak tek başına yeterli değildir. Tespit edilen "Hayır" cevapları, mutlaka daha ayrıntılı risk analizleri (Fine-Kinney, L Tipi Matris, FMEA vb.) ile desteklenmelidir.

🔍 Ön Tehlike Analizi (PHA – Preliminary Hazard Analysis) ⚠️

📌 KALİTATİF Nitel Yöntem

Sistemin erken aşamalarında oluşturulması gereken ve genel tehlike gruplarının göz önüne alınmasıyla hazırlanacak bir tehlike ve risk envanteri oluşturulmasıdır.

Muhtemel risklere yönelik kontrol tedbirleri belirlenir ve riskler erken aşamalardayken, imalatlar başlamadan önce ortadan kaldırılır ya da kabul edilebilir düzeylere indirilir.

⚠️ Önemli: Eldeki veri ve bilgilerin çok kısıtlı olduğu erken aşamalarda yapılan bu çalışma, sadece kendi başına tam olarak bir risk değerlendirmesi metodolojisi olarak değerlendirilemez.

🎯 PHA'nın Temel Amacı

🔎

Olası tehlikeleri erken belirlemek

🛡️

Büyük kazaların oluşmasını önlemek

📐

Tasarım aşamasında gerekli güvenlik önlemlerini almak

🎯

Daha ayrıntılı analiz gerektiren kritik alanları tespit etmek

✅

Avantajları

  • ✓ Çok hızlı uygulanır.
  • ✓ Maliyeti düşüktür.
  • ✓ Tasarım değişiklikleri erken yapılabilir.
  • ✓ Büyük kazalar önlenebilir.
  • ✓ Daha ayrıntılı analizler için yol gösterir.
  • ✓ Tüm sektörlerde uygulanabilir.
❌

Dezavantajları

  • ✗ Sayısal sonuç üretmez.
  • ✗ Uzman görüşüne bağlıdır.
  • ✗ Ayrıntılı analiz yapmaz.
  • ✗ Karmaşık sistemlerde tek başına yeterli değildir.

🔍 Ön Tehlike Analizi (PHA) – Örnek Uygulamalar ⚠️

📌 Örnek ⚠️ Tehlike ⚡ Neden ❗ Sonuç 🛡️ Önerilen Önlem
🔧 Torna Tezgâhı Dönen parça Koruyucu yok El kaptırma Koruyucu muhafaza
Talaş sıçraması Gözlük kullanılmaması Göz yaralanması Koruyucu gözlük
Elektrik Topraklama yok Elektrik çarpması Topraklama + kaçak akım rölesi
🧪 Kimyasal Depo Kimyasal sızıntı – Zehirlenme İkincil sızdırmazlık havuzu
Yanıcı buhar – Yangın Havalandırma
Yanlış etiket – Yanlış kullanım GHS etiketleme
🏗️ İnşaat Sahası İskeleden düşme Koruyucu eksik Ölüm Korkuluk + yaşam hattı
Vinç devrilmesi Zemin yetersiz Ezilme Zemin kontrolü
Elektrik kablosu İzolasyon yok Elektrik çarpması İzolasyon + koruma
🏥 Hastane Enfekte iğne Uygun atık yok Bulaşıcı hastalık Kesici-delici atık kutusu
Oksijen tüpü Sabitlenmemiş Patlama Zincirle sabitleme
Kaygan zemin Uyarı yok Düşme Uyarı levhası
📌

PHA Uygulama Notu

Ön Tehlike Analizi (PHA), tasarım veya erken planlama aşamasında yapılan nitel bir yöntemdir. Bu tablo, PHA'nın tehlike tanımlama, neden-sonuç ilişkisi kurma ve önlem geliştirme aşamalarını özetlemektedir.

🧠

Akılda Kalıcı Notlar

Özet
🔍 PHA = İlk Bakış Analizi
🆕 Yeni sistemlerde uygulanır.
⏳ Erken aşamada kullanılır.
📋 Nitel bir yöntemdir.
⚠️ Tehlikeleri önceden belirler.
🔄 Tasarım değişikliği yapılmasına olanak sağlar.
🏗️ Ayrıntılı analizler (HAZOP, FMEA, FTA vb.) için temel oluşturur.

❓ Ne Olursa Ne Olur? (What-If) Analizi ⚡

📌 KALİTATİF Nitel Yöntem Beyin Fırtınası

📖 What-If Analizi Nedir?

What-If (Ne Olursa Ne Olur?) Analizi, bir sistemde, işyerinde veya proseste meydana gelebilecek olası tehlikeleri "Eğer bu olay gerçekleşirse ne olur?" sorusu üzerinden değerlendiren nitel (kalitatif) bir risk değerlendirme yöntemidir.

Bu yöntem, uzmanların bilgi ve deneyimlerinden yararlanılarak beyin fırtınası (brainstorming) tekniğiyle gerçekleştirilir. Toplantıda ortaya atılan fikirler, olası senaryolar ve çözüm önerileri daha sonra yazılı hale getirilerek raporlanır.

💡 Temel Felsefe: What-If yöntemi özellikle çalışanların korunmasına odaklanan, uygulanması kolay ve esnek bir analiz tekniğidir.
⭐

Temel Özellikleri ve Çalışma Prensibi

📋 Kalitatif (nitel) bir risk değerlendirme yöntemidir.
🧠 Beyin fırtınası tekniğiyle uygulanır.
📝 İlk aşamada sözlü olarak yapılan değerlendirmeler daha sonra yazılı rapor haline getirilir.
🎯 Risklerin olasılığından çok, meydana gelmesi durumunda oluşacak şiddet, yıkıcılık ve sonuçları üzerinde durulur.
🛡️ Özellikle çalışanların korunması amacıyla tercih edilen yöntemlerden biridir.
🔩 Analize başlamadan önce sistem veya tesis alt sistemlere ya da bölümlere ayrılır.
📌 Çalışma öncesinde kullanılacak uygun anahtar kelimeler ve soru listeleri hazırlanır.
⚙️ Basit ve orta karmaşıklıktaki proseslerde kolaylıkla uygulanabilir.
👥 Deneyimli ekiplerle daha başarılı sonuç verse de, basit prosedürlü işlerde tek ve az tecrübeli bir analist tarafından da uygulanabilir.
❓ What if...? risk değerlendirme metodolojisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Gerekli doküman ihtiyacı çok azdır.
B) Kantitatif bir yöntemdir.
C) Basit prosedürlü işlerde uygulanır.
D) Risklerin belirlenmesi aşamasında tek başına yeterli değildir.
E) Tek bir analist ile yapılabilir.

✅ Doğru Cevap: B) Kantitatif bir yöntemdir.

Açıklama: What-If (Ne Olursa Ne Olur?) Analizi, kalitatif (nitel) bir risk değerlendirme yöntemidir. Kantitatif (nicel) değildir. Diğer seçenekler doğru ifadelerdir: doküman ihtiyacı azdır, basit işlerde uygulanır, tek başına yeterli değildir ve tek analist ile yapılabilir.

📌 Sınav Notu: 2019-MAYIS-A & B

🧠

Akılda Kalıcı Notlar

Özet
❓ What-If = "Ne Olursa?" Senaryo Analizi
📋 Nitel (kalitatif) bir yöntemdir.
🧠 Beyin fırtınası esasına dayanır.
📝 İlk değerlendirmeler sözlü yapılır, sonra rapor haline getirilir.
🎯 Şiddet, yıkıcılık ve sonuçlara odaklanır.
🛡️ Çalışanların korunması amacıyla yaygın olarak tercih edilir.
🔩 Sistem alt bölümlere ayrılır, soru listeleri hazırlanır.
👤 Basit işlerde tek ve az tecrübeli analist uygulayabilir.
👥 Karmaşık proseslerde ekip çalışması daha etkili sonuç verir.
💡

Sınav & Uygulama Notu

What-If yöntemi, "Eğer ... olursa, ne olur?" sorusuyla başlayan, çalışan sağlığını ve güvenliğini önceleyen, uygulama kolaylığı ve esnekliği ile öne çıkan bir risk değerlendirme tekniğidir. Özellikle ilk aşama değerlendirmeler ve senaryo analizleri için idealdir.

🌳 Hata Ağacı Analizi (FTA – Fault Tree Analysis) 🔍

📌 TÜMDENGELİM Mantık Kapıları Kantitatif

📖 FTA Nedir?

Hata Ağacı Analizi (FTA – Fault Tree Analysis), meydana gelmiş veya meydana gelmesi istenmeyen bir olayın hangi nedenlerden kaynaklanabileceğini sistematik olarak araştıran, mantık kapıları (AND, OR vb.) kullanan tümdengelim (deductive) esaslı bir risk analiz yöntemidir.

FTA'da analiz, önce üst olay (Top Event) belirlenerek başlar ve daha sonra bu olaya neden olabilecek tüm alt olaylar mantıksal ilişkiler kullanılarak ağaç şeklinde gösterilir.

💡 Metod: Tümdengelimli mantığa dayanan bir tekniktir. İstenmeyen olaydan başlayarak kök nedenlere doğru ilerler.
🎯

Temel Amaçları

🔍 Kazaların temel nedenlerini belirlemek
⚡ Kritik hata noktalarını ortaya çıkarmak
🛡️ Sistem güvenilirliğini artırmak
🔥 Büyük endüstriyel kazaları önlemek
✅ Güvenlik sistemlerinin yeterliliğini değerlendirmek
📊 Risk olasılıklarını hesaplamak
⚙️

FTA'nın Temel Özellikleri

⬇️ Tümdengelim (Deductive) mantığı kullanılır.
⬅️ Analiz istenmeyen bir olaydan başlayarak geriye doğru ilerler.
🚪 Sebep-sonuç ilişkileri mantık kapıları ile gösterilir.
⚙️ Hem mekanik, hem elektrik, hem de insan hataları birlikte değerlendirilebilir.
📊 Olasılık verileri kullanılarak sayısal risk hesapları yapılabilir.
🏗️ Büyük ve karmaşık sistemlerde oldukça etkilidir.
🧠

Akılda Kalıcı Notlar

Özet
⬇️ FTA = Hata Ağacı Analizi
🔽 Tümdengelim mantığı kullanır.
❌ İstenmeyen olaydan (Top Event) başlar.
🚪 AND / OR mantık kapıları kullanır.
🧑‍🔧 İnsan, mekanik ve elektrik hataları birlikte analiz eder.
📊 Sayısal risk hesapları yapılabilir.
🏗️ Karmaşık sistemler için idealdir. Büyük endüstriyel kazaların kök nedenlerini belirlemede etkili bir yöntemdir.

Hata Ağacı Analizi (Fault Tree Analysis - FTA)

Örnek Senaryo: Üretim Hattında Ciddi İş Kazası Riski

Hata Ağacı Analizi (FTA) nedir? İstenmeyen bir "tepe olayının" (top event) hangi alt olayların tek başına veya birlikte gerçekleşmesiyle ortaya çıkabileceğini, mantık kapıları (VE / VEYA) kullanarak yukarıdan aşağıya (deduktif) şekilde gösteren bir risk analizi yöntemidir. Kök nedenlere ulaşılana kadar dallanmaya devam edilir. Aşağıdaki şema örnek bir üretim hattı kazası senaryosunu göstermektedir.
Tepe Olay / Ara Olay (Dikdörtgen)
VEYA Kapısı (OR)
VE Kapısı (AND)
Temel Olay (Kök Neden)
TEPE OLAY
Üretim Hattında Ciddi İş Kazası
VEYA
Makine Koruyucusunun
Devre Dışı Kalması
VE
Koruyucu
Sensör Arızası
Periyodik Bakım
Yapılmaması
Çalışanın Güvenlik
Prosedürüne Uymaması
Yetersiz Güvenlik
Eğitimi
Ekipman / Makine
Arızası
Yetersiz Ekipman
Bakımı
Şemanın okunuşu:
• Tepe olay (kaza), altındaki VEYA kapısı nedeniyle üç yoldan herhangi biri tek başına gerçekleştiğinde ortaya çıkabilir.
• "Makine koruyucusunun devre dışı kalması" ise bir VE kapısı ile bağlıdır: yalnızca "sensör arızası" ve "periyodik bakımın yapılmamış olması" aynı anda gerçekleşirse bu ara olay oluşur.
• Daireler, artık bölünmeyen temel (kök) nedenleri temsil eder; risk azaltma önlemleri genellikle bu seviyede tanımlanır.
💡

Sınav & Uygulama Notu

FTA, "Neden?" sorusuna yanıt arayan, tümdengelimli bir analiz tekniğidir. Özellikle büyük endüstriyel kazalar, yangınlar, patlamalar ve sistem arızalarının kök nedenlerini belirlemede kullanılır. AND ve OR kapıları ile olasılık hesapları yapılabilmesi, FTA'yı diğer nitel yöntemlerden ayırır.

🌿 Olay Ağacı Analizi (ETA – Event Tree Analysis) 🔀

📌 TÜMEVARIM İleriye Dönük Kantitatif

📖 ETA Nedir?

Olay Ağacı Analizi (ETA – Event Tree Analysis), bir başlatıcı olayın (Initiating Event) meydana gelmesinden sonra sistemde gerçekleşebilecek olası gelişmeleri ve sonuçları adım adım inceleyen ileriye dönük (Forward) ve tümevarım (Inductive) esaslı bir risk analiz yöntemidir.

ETA'da analiz, tek bir başlangıç olayından hareketle güvenlik sistemlerinin başarılı veya başarısız olma durumlarına göre oluşabilecek farklı senaryoları dallandırarak gösterir.

💡 Bu yöntem sayesinde: Bir olayın en kötü sonucu, en iyi sonucu, ara senaryoları ve güvenlik sistemlerinin etkinliği değerlendirilebilir.
🎯

Temel Amaçları

🔮 Bir olayın olası sonuçlarını belirlemek
🛡️ Güvenlik sistemlerinin etkinliğini değerlendirmek
📋 Kaza senaryolarını oluşturmak
🚨 Acil durum planlarını geliştirmek
🔧 Risk azaltıcı önlemleri belirlemek
📊 Olasılık hesapları yapmak
⚙️

ETA'nın Temel Özellikleri

⬆️ Tümevarım (Inductive) mantığı kullanılır.
▶️ Analiz başlatıcı olaydan başlayarak ileriye doğru ilerler.
✅❌ Güvenlik sistemlerinin başarılı (Evet) veya başarısız (Hayır) olmasına göre farklı senaryolar oluşturulur.
🌳 Bir olayın birçok farklı sonuca ulaşabileceğini gösterir.
📊 Olasılık hesapları yapılarak her senaryonun gerçekleşme ihtimali belirlenebilir.
🚨 Özellikle acil durum sistemlerinin etkinliğini değerlendirmede kullanılır.
📍

Nerelerde Kullanılır?

🧪 Kimya tesisleri
🛢️ Petrol ve doğalgaz
☢️ Nükleer santraller
⚡ Enerji üretim tesisleri
✈️ Havacılık
🚇 Demiryolu ve metro
🛡️ Savunma sanayi
🔥 Yangın güvenliği
🏭 Büyük üretim tesisleri
🏥 Hastaneler
📦 Depolama tesisleri
📋

ETA Analiz Adımları

🔵 1.

Başlatıcı olay belirlenir.

🟢 2.

Güvenlik sistemleri sıralanır.

🔀 3.

Başarılı / Başarısız dalları oluşturulur.

📋 4.

Olası senaryolar belirlenir.

📊 5.

Olasılıklar hesaplanır (varsa).

🔥 6.

En kritik senaryolar belirlenir.

🛠️ 7.

Risk azaltıcı önlemler geliştirilir.

📄 8.

Sonuçlar raporlanır.

🧠

ETA'da Kullanılan Mantık

🔀

Her güvenlik sistemi için iki temel durum değerlendirilir:

✅ Başarılı (Success)
❌ Başarısız (Failure)

Her yeni güvenlik sistemi, olay ağacına yeni dallar ekleyerek farklı sonuç senaryolarının oluşmasına neden olur.

✅

Avantajları

  • ✓ Olası tüm sonuç senaryolarını gösterir.
  • ✓ Güvenlik sistemlerinin etkinliğini değerlendirir.
  • ✓ Sayısal olasılık hesapları yapılabilir.
  • ✓ Acil durum planlarının geliştirilmesine katkı sağlar.
  • ✓ Güvenlik bariyerlerinin yeterliliğini gösterir.
  • ✓ Büyük endüstriyel tesislerde oldukça etkilidir.
❌

Dezavantajları

  • ✗ Hazırlanması zaman alabilir.
  • ✗ Güvenilir olasılık verilerine ihtiyaç duyar.
  • ✗ Karmaşık sistemlerde çok sayıda senaryo oluşabilir.
  • ✗ Başlatıcı olayın doğru belirlenmesi gerekir.
  • ✗ Uzman ekip desteği gerektirir.
❓ 2025 Mayıs A – Risk değerlendirme yöntemlerinden olay ağacı analizi (ETA) ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Karmaşık sistemler için uygulanamaz.
B) Önleyici tedbirlerin etkinliğini analiz eder ve farklı sonuç ihtimallerini göz önüne alır.
C) Risklerin şiddetini hesaplar, ancak neden-sonuç ilişkisini kuramaz.
D) Risk değerlendirmesi yerine yalnızca maliyet analizi yapılmasını sağlar.
E) Sadece geçmişteki kazaları analiz eder, gelecekteki olayları değerlendiremez.

✅ Doğru Cevap: B) Önleyici tedbirlerin etkinliğini analiz eder ve farklı sonuç ihtimallerini göz önüne alır.

Açıklama: Olay Ağacı Analizi (ETA), bir başlatıcı olaydan sonra güvenlik sistemlerinin başarılı veya başarısız olma durumlarına göre olası sonuç senaryolarını analiz eder. Önleyici tedbirlerin etkinliğini değerlendirir ve farklı sonuç ihtimallerini ortaya koyar. Karmaşık sistemlerde uygulanabilir, neden-sonuç ilişkisi kurabilir, yalnızca maliyet analizi değildir ve gelecekteki olayları da değerlendirebilir.

📌 Sınav Notu: 2025 Mayıs A

Olay Ağacı Analizi (Event Tree Analysis - ETA)

Örnek Senaryo: Depolama Tesisinde Gaz Sızıntısı Sonrası Olası Sonuçlar

Olay Ağacı Analizi (ETA), FTA'nın tersine, tümevarımsal (indüktif) bir yöntemdir: bir başlatıcı olaydan (initiating event) yola çıkılır ve sırasıyla devreye girmesi beklenen güvenlik bariyerlerinin (algılama, koruma, müdahale sistemleri vb.) başarılı ya da başarısız olma durumlarına göre dallanarak, ortaya çıkabilecek tüm olası son senaryolar (sonuçlar) belirlenir. Bir bariyer devre dışıysa bir sonraki adım bazen atlanabilir.
Başlatıcı Olay
Bariyer Başarılı (Evet)
Bariyer Başarısız (Hayır)
Devre Dışı / Uygulanmadı
Başlatıcı Olay Bariyer 1
Gaz Dedektörü Algıladı mı?		 Bariyer 2
Havalandırma Devreye Girdi mi?		 Bariyer 3
Acil Müdahale Ekibi Zamanında Yetişti mi?		 Sonuç Senaryosu Şiddet
Depolama Tankında
Gaz Sızıntısı Başlar 		EVET
(sızıntı algılandı) 		EVET (gerek kalmadı) Sızıntı erken tespit edildi, havalandırma ile seyreltildi. Olay güvenli şekilde sonlandı. Etkisiz
HAYIR
(devreye girmedi) 		EVET Havalandırma yetersiz kaldı ancak ekip hızlı müdahale ile alanı tahliye etti, sızıntıyı durdurdu. Düşük
HAYIR Gaz birikimi devam etti, tutuşma kaynağıyla temas etti; yangın/patlama meydana geldi. Kritik
HAYIR
(sızıntı algılanamadı) 		(sızıntı bilinmediği için havalandırma manuel devreye alınamadı) EVET
(başka yolla fark edildi) 		Sızıntı geç fark edildi ancak ekip zamanında müdahale ederek alanı kontrol altına aldı. Orta
HAYIR Sızıntı fark edilmeden birikti, kontrolsüz patlama meydana geldi; can ve mal kaybı riski yüksek. Katastrofik
Şemanın okunuşu:
• En soldaki başlatıcı olaydan başlanarak, her bariyerin "Evet" (başarılı) veya "Hayır" (başarısız) olma ihtimaline göre sağa doğru dallanılır.
• Bir bariyer başarısız olduğunda ("Hayır"), bir sonraki bariyerin devreye girip giremeyeceği ayrıca değerlendirilir; bazı durumlarda önceki bariyerin başarısızlığı sonraki bariyeri de etkisiz kılar (örn. sızıntı algılanamazsa havalandırma manuel tetiklenemez).
• Her satırın sonu, o dalın sonuç senaryosunu ve şiddet derecesini gösterir; bu sonuçlar genellikle nicel risk hesaplamalarında (olasılık × şiddet) kullanılır.
🧠

Akılda Kalıcı Notlar

Özet
🌿 ETA = Olay Ağacı Analizi
⬆️ Tümevarım ve ileriye dönük mantık.
🔵 Başlatıcı olay ile başlar.
✅❌ Başarılı / Başarısız dalları ile senaryolar oluşturulur.
📊 Olasılık hesapları yapılabilir.
🚨 Acil durum sistemlerinin etkinliğini ölçer.
🏗️ Karmaşık sistemler için idealdir. Kimya, enerji, havacılık, nükleer gibi sektörlerde yaygın olarak kullanılır.
💡

Sınav & Uygulama Notu

ETA, "Bu olay gerçekleşirse, sonra ne olur?" sorusuna yanıt arayan, ileriye dönük bir analiz tekniğidir. Güvenlik sistemlerinin başarılı veya başarısız olmasına göre farklı senaryolar oluşturur. Özellikle acil durum planları ve kaza senaryoları oluşturmada oldukça etkilidir.

🔬 HAZOP – Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi ⚗️

📌 KARMA YÖNTEM Nitel + Nicel Sistematik

📖 HAZOP Nedir?

HAZOP (Hazard and Operability Study), özellikle kimyasal prosesler, petrol rafinerileri, doğalgaz tesisleri, enerji santralleri ve diğer sürekli proses sistemlerinde ortaya çıkabilecek tehlikeleri ve işletme problemlerini sistematik olarak belirlemek amacıyla geliştirilen karma (nitel + nicel) bir risk değerlendirme yöntemidir.

HAZOP'un temel mantığı, proses parametrelerinde meydana gelebilecek sapmaları (deviation) belirlemek ve bu sapmaların neden olabileceği tehlikeleri ile işletme sorunlarını analiz etmektir.

💡 Metod: Sistem düğüm (Node) adı verilen küçük bölümlere ayrılır ve her düğüm için belirlenen proses parametreleri kılavuz kelimeler (Guide Words) kullanılarak değerlendirilir.
🎯

Temel Amaçları

📊 Prosesteki sapmaları belirlemek
⚠️ Tehlikeleri ortaya çıkarmak
🔧 İşletme problemlerini belirlemek
🔥 Büyük endüstriyel kazaları önlemek
✅ Güvenlik sistemlerinin yeterliliğini değerlendirmek
🔍 Tasarım eksikliklerini ortaya çıkarmak
📍

Nerelerde Kullanılır?

🧪 Kimya tesisleri
🛢️ Petrol rafinerileri
🔥 Doğalgaz tesisleri
💨 LPG dolum tesisleri
🧪 Petrokimya sanayi
☢️ Nükleer santraller
⚡ Enerji santralleri
💊 İlaç üretim tesisleri
🍽️ Gıda proses tesisleri
💧 Su arıtma tesisleri
🔗 Boru hatları
🤖 Büyük otomasyon sistemleri
⚙️

HAZOP'un Temel Özellikleri

🔄 Karma (nitel + nicel) bir yöntemdir.
👥 Çok disiplinli ekip tarafından uygulanır.
🔢 Sistem Node (Düğüm) adı verilen küçük bölümlere ayrılır.
🔍 Her düğüm tek tek analiz edilir.
📊 Proses parametreleri incelenir.
💬 Kılavuz kelimeler kullanılır.
🔗 Sapmaların nedenleri ve sonuçları araştırılır.
🛡️ Mevcut güvenlik önlemleri değerlendirilir.
💡 İlave öneriler geliştirilir.
📊

HAZOP'da İncelenen Parametreler

💧

Debi (Flow)
Akış miktarı

⏱️

Basınç (Pressure)
Sistem basıncı

🌡️

Sıcaklık (Temperature)
Proses sıcaklığı

📏

Seviye (Level)
Tank seviyesi

🧪

Konsantrasyon
Kimyasal oranı

⚗️

pH
Asitlik/Bazlık

🏃

Hız
Hareket hızı

⚡

Gerilim
Elektrik gerilimi

💬

HAZOP Kılavuz Kelimeleri (Guide Words)

NO Yok

Parametre hiç gerçekleşmiyor
Örnek: Akış yok

MORE Daha Fazla

Beklenenden fazla
Örnek: Basınç fazla

LESS Daha Az

Beklenenden az
Örnek: Debi düşük

AS WELL AS İlaveten

Beklenmeyen ilave durum
Örnek: Yabancı madde karışması

PART OF Bir Kısmı

Eksik gerçekleşme
Örnek: Eksik dolum

REVERSE Ters

Ters yönde
Örnek: Geri akış

OTHER THAN Başka Türlü

Beklenmeyen durum
Örnek: Yanlış kimyasal kullanımı

EARLY Erken

Zamanından önce
Örnek: Erken vana açılması

LATE Geç

Gecikme
Örnek: Geç kapanan vana

❓ Tehlikeli sonuçlar doğurabilecek olayları, multi disipliner bir ekip tarafından belirli anahtar kılavuz kelimelerle beyin fırtınası yaparak sorgulayan, bu olayların olması veya olmaması halinde ne gibi sonuçlar ortaya çıkaracağını araştıran ve genellikle kimya endüstrisinde kullanılan yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi (HAZOP)
B) Hata Ağacı Analizi (FTA)
C) Olası Hata Türleri ve Etkileri Analizi (FMEA)
D) İş Güvenlik Analizi (JSA)
E) Olay Ağacı Analizi (ETA)

✅ Doğru Cevap: A) Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi (HAZOP)

Açıklama: HAZOP (Hazard and Operability Study), çok disiplinli ekipler tarafından kılavuz kelimeler (Guide Words) kullanılarak proses sapmalarının incelendiği, özellikle kimya, petrol ve doğalgaz gibi sektörlerde yaygın olarak kullanılan sistematik bir risk değerlendirme yöntemidir.

📌 Sınav Notu: 2019-ARALIK-A

HAZOP ÇALIŞMA AKIŞI
1. Proses Akış Şeması Üzerinde Bir Düğüm (Node) Seç
(ör. Reaktör Besleme Hattı)
▼
2. Bu Düğüm İçin Bir Parametre Seç
(ör. Akış, Basınç, Sıcaklık...)
▼
3. Bir KILAVUZ KELİME Uygula
(HİÇ, FAZLA, AZ, TERSİNE...)
▼
4. Olası Bir SAPMA (Deviation) Tanımla
Kılavuz Kelime + Parametre (ör. "Akış Yok")
▼
❓ Bu sapma anlamlı / gerçekçi mi?
HAYIR ▲
Sapma dikkate alınmaz,
3. adıma dön: sıradaki kılavuz kelimeyi uygula
EVET ▼
5. Olası NEDENLERİ (Causes) Belirle
(ör. pompa arızası, vana kapalı kalması)
▼
6. Olası SONUÇLARI (Consequences) Belirle
(ör. reaktörde aşırı ısınma, taşma riski)
▼
7. Mevcut KORUMALARI (Safeguards) Değerlendir
(alarm, interlok, prosedür, yedek ekipman vb.)
▼
❓ Mevcut korumalar risk için yeterli mi?
EVET ▼
Ek aksiyon gerekmez,
bulgu kaydedilir
HAYIR ▼
8. Öneri / Aksiyon belirle
(sorumlu ve termin ata)
▼
9. Bu parametre için tüm kılavuz kelimeler denendi mi?
Hayır ise → 3. adıma dön (sıradaki kılavuz kelime)
▼
10. Bu düğüm için tüm parametreler tamamlandı mı?
Hayır ise → 2. adıma dön (sıradaki parametre)
▼
11. Akış şemasında tüm düğümler tamamlandı mı?
Hayır ise → 1. adıma dön (sıradaki düğüm)
▼
✔ HAZOP Çalışması Tamamlandı
Aksiyon planı takibe alınır
Kısaca mantık: Her düğümde, her parametre için, her kılavuz kelime tek tek denenir → Kılavuz Kelime + Parametre = Sapma → Sapmanın nedeni, sonucu ve mevcut korumaları tartışılır → korumalar yetersizse öneri üretilir. Bu döngü tüm kılavuz kelimeler, tüm parametreler ve tüm düğümler bitene kadar sistematik olarak tekrarlanır.
📋

Kapsamlı HAZOP Örneği

Senaryo: Bir kimya tesisinde A Tankından B Reaktörüne yanıcı bir solvent pompalanmaktadır.

Node: Transfer hattı (Pompa P-101 ile Reaktör R-101 arası)

Normal çalışma şartları: Debi: 100 L/dk | Basınç: 5 bar | Sıcaklık: 40 °C

Node Parametre Guide Word Sapma Olası Neden Olası Sonuç Mevcut Koruma Öneri
Transfer hattı Debi NO Akış yok Pompa arızası, vana kapalı, filtre tıkalı Üretim durur, pompa kuru çalışabilir Basınç göstergesi Yedek pompa kurulmalı
MORE Fazla akış Pompa hızının artması, vana tam açık Reaktör taşması, kimyasal dökülmesi Seviye alarmı Debi kontrol vanası eklenmeli
LESS Düşük akış Filtre kirli, vana kısmen kapalı Reaksiyon tamamlanmaz Debimetre Filtre bakım planı oluşturulmalı
Basınç MORE Basınç yüksek Çıkış hattı tıkalı Boru patlaması Emniyet ventili Basınç alarmı eklenmeli
LESS Basınç düşük Boru kaçağı, pompa aşınması Verimsiz üretim Basınç göstergesi Kaçak kontrol programı uygulanmalı
Sıcaklık MORE Aşırı sıcaklık Soğutma arızası Yangın, patlama, solvent buharlaşması Sıcaklık alarmı Otomatik soğutma sistemi eklenmeli
LESS Düşük sıcaklık Isıtıcı arızası Reaksiyon yavaşlar Sıcaklık göstergesi Isıtıcı yedeklenmeli
Akış yönü REVERSE Geri akış Çek valf arızası Reaktör içeriği tanka geri döner, kirlenme ve reaksiyon riski Çek valf İkinci çek valf ve geri akış alarmı
Kimyasal OTHER THAN Yanlış kimyasal Operatör hatası Şiddetli reaksiyon, patlama Etiketleme Barkod doğrulama sistemi
Zaman EARLY Erken transfer Otomasyon hatası Reaktör hazır değil PLC kontrolü Yazılım kilitlemesi (Interlock)
✅

HAZOP'un Avantajları

  • ✓ Çok sistematik bir yöntemdir.
  • ✓ Büyük endüstriyel tesisler için uygundur.
  • ✓ Tasarım hatalarını ortaya çıkarır.
  • ✓ İşletme problemlerini belirler.
  • ✓ Büyük kazaları önlemeye yardımcı olur.
  • ✓ Çok disiplinli ekip çalışmasını destekler.
  • ✓ Güvenlik ve verimliliği birlikte değerlendirir.
❌

HAZOP'un Dezavantajları

  • ✗ Hazırlanması uzun sürer.
  • ✗ Deneyimli ekip gerektirir.
  • ✗ Toplantılar maliyetli olabilir.
  • ✗ Karmaşık tesislerde yüzlerce düğüm analiz edilebilir.
  • ✗ P&ID ve proses bilgileri güncel değilse sağlıklı sonuç vermez.
🧠

Akılda Kalıcı Notlar

Özet
🔬 HAZOP = Tehlike ve İşletilebilirlik Çalışması
🔄 Karma (nitel + nicel) yöntemdir.
💬 Kılavuz kelimeler ile sapmalar incelenir.
🔢 Sistem Node (Düğüm) bölümlere ayrılır.
🧪 Kimya, petrol, doğalgaz, enerji sektörlerinde yaygın.
📋 P&ID diyagramları analizde temel kaynaktır.
⚗️ Unutma: HAZOP, büyük endüstriyel kazaları önlemede en etkili yöntemlerden biridir. Sistemli yaklaşımı ve çok disiplinli ekip çalışması ile öne çıkar.
💡

Sınav & Uygulama Notu

HAZOP, "Bu parametrede sapma olursa, ne olur?" sorusuna yanıt arayan, sistematik ve kapsamlı bir risk değerlendirme yöntemidir. Kılavuz kelimeler (NO, MORE, LESS, REVERSE vb.) ile proses parametrelerindeki tüm olası sapmalar incelenir. Kimya, petrol, doğalgaz, enerji gibi sektörlerde yaygın olarak kullanılır.

📊 L Tipi Matris Yöntemi (5×5 Risk Matrisi)

📖 L Tipi Matris Yöntemi Nedir?

İş sağlığı ve güvenliğinde en yaygın kullanılan risk değerlendirme yöntemlerinden biridir. Risk, tehlikenin gerçekleşme olasılığı (Probability) ile meydana geldiğinde oluşturacağı şiddetin (Severity) çarpılması sonucu hesaplanır.

Risk Skoru = Olasılık × Şiddet

⚙️ Temel Özellikleri

Analiz Türü

Karma (Nitel + Nicel)

Risk Hesabı

Olasılık × Şiddet

Matris Yapısı

5 × 5 (L Tipi)

Kullanım Kolaylığı

Çok kolay

📌 En Yaygın Kullanım Alanı: İş sağlığı ve güvenliği

🎯 Temel Amaçları

🏭 Nerelerde Kullanılır?

Fabrikalar İnşaatlar Madenler Hastaneler Depolar Okullar Belediyeler Enerji Tesisleri Demiryolu Limanlar Ofisler

Hemen hemen tüm sektörlerde uygulanabilir.

📈 Olasılık (Probability) Puanları

Puan Açıklama Örnek
1Çok düşükÇok nadir gerçekleşir
2DüşükYılda bir kez olabilir
3OrtaZaman zaman meydana gelir
4YüksekSık meydana gelir
5Çok yüksekSürekli meydana gelir

💥 Şiddet (Severity) Puanları

Puan Açıklama Örnek
1Çok hafifİlk yardım gerektiren yaralanma
2HafifKısa süreli iş göremezlik
3OrtaCiddi yaralanma
4CiddiKalıcı sakatlık
5Çok ciddiÖlüm veya birden fazla ölüm

📋 L Tipi Risk Matrisi (5×5)

Şiddet ↓ / Olasılık → 1 2 3 4 5
5 (Çok Ciddi) 5 10 15 20 25
4 (Ciddi) 4 8 12 16 20
3 (Orta) 3 6 9 12 15
2 (Hafif) 2 4 6 8 10
1 (Çok Hafif) 1 2 3 4 5

🎯 Risk Seviyeleri

🟢

1–5

Düşük

İzlenir, mevcut önlemler sürdürülür.

🟡

6–10

Orta

Makul sürede iyileştirme yapılır.

🟠

12–15

Yüksek

Kısa sürede önlem alınmalıdır.

🔴

16–20

Çok Yüksek

Acil önlem alınmalı, çalışma sınırlandırılmalıdır.

⛔

25

Kabul Edilemez

Çalışma durdurulmalı, risk giderilmeden işe başlanmamalıdır.

📌 Kapsamlı Örnek – Metal İşleme Atölyesi

🏭

Senaryo

Bir metal işleme atölyesinde çalışan operatör, koruyucusu olmayan bir taşlama makinesini kullanmaktadır.

⚠️ Tehlike: Koruyucusu olmayan taşlama makinesi

❌ Önce (Mevcut Durum)

Risk = 4 × 4 = 16

➡️ Çok Yüksek Risk

⚠️ Acil önlem alınmalı!

✅ Sonra (Önlemler Alındıktan Sonra)

Risk = 2 × 4 = 8

➡️ Orta Risk (Kabul edilebilir seviyeye düştü)

📉 Risk seviyesi 16'dan 8'e düştü.

🛡️ Alınan Kontrol Önlemleri

🛡️

Koruyucu muhafaza
Disk temasını önler.

⏹️

Acil durdurma
Acilde makineyi durdurur.

📚

Eğitim
Güvenli kullanım sağlar.

👓

KKD Kullanımı
Yaralanma şiddetini azaltır.

🏗️ Farklı Sektörlerden Örnekler

Tehlike Olasılık Şiddet Risk Risk Seviyesi
Islak zemin326Orta
Koruyucusuz pres makinesi5525Kabul Edilemez
Forklift trafiği4520Çok Yüksek
Elektrik panosu açık3515Yüksek
Gürültü4312Yüksek
Kimyasal sıçraması3412Yüksek
Yüksekten düşme4520Çok Yüksek
Yangın söndürücü eksikliği2510Orta
2023 Mayıs A/B
L Tipi Matris Yöntemi ile risk düzeyinin hesaplanmasında;
I. ihtimal,
II. şiddet,
III. fark edilebilirlik
unsurlarından hangileri kullanılır?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
2023 Mayıs C
Aşağıdaki 3×3'lük risk değerlendirme matrisine göre; ihtimalin 2, şiddetin 2 ve risk derecesinin 4 olduğu durumda aşağıdakilerden hangisi risk derecesini düşürmez?
İHTİMAL ↓ / ŞİDDET → Hafif (1) Orta (2) Ciddi (3)
Küçük (1) Anlamsız (1) Düşük (2) Düşük (3)
Orta (2) Düşük (2) Orta (4) Orta (6)
Yüksek (3) Düşük (3) Orta (6) Yüksek (9)
A) Riskin ihtimalini azaltmak
B) Riskin şiddetini azaltmak
C) Riskin şiddetini azaltıp ihtimalini artırmak
D) Riskin şiddetini artırmak
E) Riskin şiddetini ve ihtimalini artırmak
2025 Mayıs C – Bir iş yerinde L tipi matris yöntemine göre yapılan risk değerlendirmesi sonucunda olasılık ve şiddet puanları sırasıyla 4 ve 5 olarak belirlenmiştir. Buna göre, risk skoru kaçtır ve hangi önlem alınmalıdır?
A) Risk skoru 9’dur, izleme yapılmalıdır.
B) Risk skoru 9’dur, tüm faaliyetler durdurulmalıdır.
C) Risk skoru 16’dır, periyodik kontroller yapılmalıdır.
D) Risk skoru 20’dir, acil önlem alınmalıdır.
E) Risk skoru 20’dir, kabul edilebilir seviyededir.

✅ Avantajları

❌ Dezavantajları

💡 Not: Risk puan aralıkları kurumun kullandığı prosedüre göre küçük farklılıklar gösterebilir.

📊 X Tipi Matris Yöntemi (X-Type Risk Matrix)

📖 X Tipi Matris Yöntemi Nedir?

X Tipi Matris Yöntemi, iş sağlığı ve güvenliği alanında kullanılan karma (nitel + nicel) risk değerlendirme yöntemlerinden biridir. Riskler, olasılık (Probability) ve şiddet (Severity) kriterlerine göre değerlendirilir ve risk seviyeleri X şeklindeki (çapraz) risk matrisi üzerinde sınıflandırılır.

Bu yöntemde amaç yalnızca risk puanını hesaplamak değil, aynı zamanda risklerin öncelik sırasını belirleyerek hangi risklere daha önce müdahale edilmesi gerektiğini ortaya koymaktır.

💡 Özellik: Birden fazla tehlikenin aynı anda değerlendirildiği işletmelerde risklerin görsel olarak sınıflandırılmasını sağlar.
📌 Not: X Tipi Matris için uluslararası kabul görmüş tek bir standart bulunmamaktadır. Farklı kurum ve işletmeler, kendi prosedürlerine göre farklı X tipi matrisler kullanabilir.

⚙️ Temel Özellikleri

Analiz Türü

Karma (Nitel + Nicel)

Risk Hesabı

Olasılık × Şiddet

Gösterim

X Tipi (Çapraz) Matris

Kullanım Alanı

Genel İSG uygulamaları

🎯 Amaç: Risklerin önceliklendirilmesi

🎯 Temel Amaçları

🏭 Kullanım Alanları

X Tipi Matris, özellikle birden fazla tehlikenin aynı anda değerlendirildiği işletmelerde risklerin görsel olarak sınıflandırılmasını sağlar.

Üretim Tesisleri Lojistik Depolar İnşaat Şantiyeleri Enerji Tesisleri Kurum İçi Uygulamalar

📈 Olasılık Puanları

Puan Açıklama
1Çok Düşük
2Düşük
3Orta
4Yüksek
5Çok Yüksek

💥 Şiddet Puanları

Puan Açıklama
1Önemsiz
2Hafif Yaralanma
3Ciddi Yaralanma
4Kalıcı Sakatlık
5Ölüm / Birden Fazla Ölüm

📋 X Tipi Risk Matrisi (Örnek Sınıflandırma)

Şiddet ↓ / Olasılık → 1 2 3 4 5
5 O Y K K K
4 O O Y K K
3 D O O Y K
2 D D O O Y
1 D D D O O
D = Düşük Risk
O = Orta Risk
Y = Yüksek Risk
K = Kabul Edilemez Risk
💡 Bu yapı, yüksek olasılık ve yüksek şiddetin bulunduğu sağ üst bölgenin en kritik alan olduğunu vurgular.

📌 Kapsamlı Örnek – Lojistik Deposu

🏭

Senaryo

Bir lojistik deposunda forkliftler ile yayalar aynı koridoru kullanmaktadır.

⚠️ Tehlike: Forklift ile yaya çarpışması

Olası Sonuçlar: Ezilme, Kalıcı sakatlık, Ölüm

📊 Risk Değerlendirmesi

Matris Sonucu: Kabul Edilemez

(Olasılık 4 × Şiddet 5 → K)

✅ Önlem Sonrası Değerlendirme

Kriter Önce Sonra
Olasılık 4 2
Şiddet 5 5
Risk Seviyesi Kabul Edilemez Orta

Risk tamamen ortadan kalkmasa da olasılık azaltıldığı için kabul edilebilir seviyeye yaklaşmıştır.

🛡️ Alınan Önlemler

🛡️

Fiziksel Bariyer
Forklift/yaya yolları ayrıldı.

🚶

Yaya Geçişleri
İşaretlenip belirlendi.

🚦

Hız Sınırı
Forklift hız sınırı uygulandı.

🔊

Geri İkaz Sistemi
Forkliftlere geri hareket ikazı.

📚

Eğitim
Operatörlere güvenlik eğitimi.

🪞

Ayna ve Lamba
Kör noktaları azaltmak için.

🏗️ Farklı Sektörlerden Örnekler

Tehlike Olasılık Şiddet Sonuç
Yüksekten düşme45Kabul Edilemez
Elektrik panosu açık35Yüksek
Gürültü43Yüksek
Islak zemin22Düşük
Yangın söndürücü eksikliği25Orta
Kimyasal sıçrama34Yüksek

✅ Avantajları

❌ Dezavantajları

🔄 X Tipi ile L Tipi Matris Arasındaki Fark

L Tipi Matris X Tipi Matris
Risk puanı (Olasılık × Şiddet) esas alınır.Risk seviyeleri matris bölgelerine göre sınıflandırılır.
Sayısal risk skoru ön plandadır.Görsel önceliklendirme ön plandadır.
5×5 puanlama matrisi yaygındır.Kuruma göre farklı X tipi matrisler kullanılabilir.
En yaygın kullanılan yöntemdir.Daha çok kurum içi uygulamalarda tercih edilir.

💡 Not: X Tipi Matris için uluslararası kabul görmüş tek bir standart bulunmamaktadır. Farklı kurum ve işletmeler, kendi prosedürlerine göre farklı X tipi matrisler kullanabilir. Türkiye'de bazı kurumlar bu yöntemi, risk seviyelerinin çapraz (X biçimli) dağılımını esas alan bir matris olarak uygular.

📊 Fine-Kinney Metodu

📖 Fine-Kinney Metodu

Nicel (kantitatif) bir risk değerlendirme yöntemidir. Risk; olasılık, maruziyet sıklığı (frekans) ve şiddet parametreleri kullanılarak hesaplanır.

Risk = Olasılık (P) × Frekans (F) × Şiddet (S)

⚙️ Temel Özellikleri

📝 Risk Hesaplama Formülü

Risk = P × F × S

P (Olasılık): Tehlikenin gerçekleşme ihtimali (0,1 – 10)

F (Frekans): Çalışanın tehlikeye maruz kalma sıklığı (0,5 – 10)

S (Şiddet): Oluşacak zararın büyüklüğü (1 – 100)

🧮 Örnek Hesaplama

Olasılık (P) = 6  |  Frekans (F) = 6  |  Şiddet (S) = 40

Risk = 6 × 6 × 40 = 1440

📌 1440 > 400 → Çok Yüksek Risk

🎯 Risk Seviyeleri

🟢

< 20

Kabul Edilebilir

Mevcut önlemler sürdürülür.

🟡

20 – 70

Olası Risk

İzlenmeli, planlı iyileştirme yapılmalı.

🟠

70 – 200

Önemli Risk

Kısa sürede önlem alınmalıdır.

🔴

200 – 400

Yüksek Risk

Acil iyileştirme yapılmalıdır.

⛔

> 400

Çok Yüksek Risk

İş durdurulmalı, risk giderilmeden çalışılmamalıdır.

💡 Not: Kurumların kullandığı Fine-Kinney tablolarında eşik değerlerde küçük farklılıklar olabilir.

📌 Kapsamlı Örnek 1 – Metal Atölyesi

❌ Önce – Risk Hesaplama

Tehlike: Koruyucusuz taşlama makinesi

Risk = 6 × 10 × 40 = 2400

➡️ 2400 > 400 → Çok Yüksek Risk

✅ Sonra – Önlemler ve Yeni Risk

Alınan Önlemler:

Yeni Değerler:

Yeni Risk = 1 × 6 × 15 = 90

➡️ 90 → Önemli Risk (Kabul edilebilir seviyeye yaklaştı)

📌 Kapsamlı Örnek 2 ve 3 – İnşaat & Kimya Tesisi

🏗️ Örnek 2 – İnşaat Sahası

Senaryo: İskele üzerinde çalışan personel emniyet kemeri kullanmamaktadır.

  • P: 6 (Düşme ihtimali yüksek)
  • F: 10 (Her gün iskelede çalışma)
  • S: 100 (Birden fazla ölüm riski)
Risk = 6 × 10 × 100 = 6000

➡️ Çok Yüksek Risk

Önerilen Tedbirler:
  • Yaşam hattı kurulması
  • Tam vücut emniyet kemeri kullanımı
  • İskele periyodik kontrolü

🧪 Örnek 3 – Kimya Tesisi

Senaryo: Solvent varilleri topraklanmadan dolum yapılmaktadır.

  • P: 3 (Olası statik elektrik)
  • F: 6 (Günlük dolum işlemi)
  • S: 100 (Patlama ve ölüm riski)
Risk = 3 × 6 × 100 = 1800

➡️ Çok Yüksek Risk

Önerilen Tedbirler:
  • Topraklama sistemi kurulması
  • Antistatik ekipman kullanılması
  • Gaz dedektörü kurulması

⚖️ Fine-Kinney'in Artıları ve Eksileri

✅ Avantajları

❌ Dezavantajları

🧠 Akılda Kalıcı Notlar

📊

Nicel (kantitatif) bir risk değerlendirme yöntemidir.

📝

Risk hesabı Olasılık (P) × Maruziyet (F) × Şiddet (S) formülü ile yapılır.

🔄

Maruziyet sıklığını dikkate alması, L Tipi Matris'ten en önemli farkıdır.

🎯

Sonuç sayısal bir risk puanı olarak elde edilir ve bu puana göre riskler önceliklendirilir.

🏭

Büyük sanayi tesisleri, enerji, kimya, maden ve üretim işletmelerinde yaygın olarak kullanılır.

📈

Risk puanı ne kadar yüksekse, müdahale önceliği de o kadar yüksektir.

🔧 FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi)

📖 FMEA Nedir?

FMEA (Failure Mode and Effects Analysis), bir ürünün, sistemin, makinenin veya prosesin çalışma sırasında ortaya çıkabilecek olası hata türlerini (Failure Mode) önceden belirlemek, bu hataların nedenlerini ve etkilerini analiz etmek amacıyla kullanılan proaktif (önleyici) bir risk değerlendirme yöntemidir.

💡 Temel Amaç: Hata meydana gelmeden önce olası arızaları belirlemek ve önlem alarak riski azaltmaktır.

🎯 FMEA'nın Uygulama Türleri

FMEA, uygulandığı aşamaya göre farklı türlere ayrılır:

DFMEA

Tasarım FMEA – Ürünün veya sistemin tasarımındaki olası hataları analiz eder.

PFMEA

Proses FMEA – Ürünün üretim veya hizmet prosesindeki olası hataları analiz eder.

⚙️ FMEA'nın Temel Özellikleri

🎯 Temel Amaçları

📊 RPN (RÖS) Hesaplama Formülü

RPN (RÖS) = Şiddet (S) × Oluşma Olasılığı (O) × Tespit Edilebilirlik (D)

📈 Şiddet (Severity - S)

Hatanın gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkacak sonucun ciddiyeti.

9-10 = Ölüm, büyük çevre zararı veya sistem durması

📉 Oluşma Olasılığı (Occurrence - O)

Hatanın meydana gelme ihtimali.

9-10 = Çok yüksek / Sürekli

🔍 Tespit Edilebilirlik (Detection - D)

Hatanın oluşmadan önce tespit edilme olasılığı.

⚠️ Ters mantık: 1 = Kesin tespit, 10 = Tespit edilemez
💡 Örnek: S=8, O=6, D=5 → RPN = 8×6×5 = 240

📋 FMEA Parametreleri

📈 1. Şiddet (S)

Hatanın gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkacak sonucun ciddiyeti.

PuanAçıklama
1Önemsiz etki
2–3Hafif etki
4–6Orta düzey etki
7–8Ciddi etki
9–10Ölüm, büyük çevre zararı veya sistem durması

📉 2. Oluşma Olasılığı (O)

Hatanın meydana gelme ihtimalini gösterir.

PuanAçıklama
1Çok düşük
2–3Düşük
4–6Orta
7–8Yüksek
9–10Çok yüksek / Sürekli

🔍 3. Tespit Edilebilirlik (D)

Hatanın oluşmadan veya etkisi ortaya çıkmadan önce tespit edilme olasılığı.

⚠️ Ters mantık: Düşük puan iyidir (1 = kesin tespit, 10 = tespit edilemez).
PuanAçıklama
1Hata kesin olarak tespit edilir.
2–3Tespit edilmesi kolaydır.
4–6Orta düzeyde tespit edilir.
7–8Tespit edilmesi zordur.
9–10Tespit edilmesi neredeyse imkânsızdır.

🎯 RPN Değerlendirme Seviyeleri

🟢

1 – 40

Düşük

İzlenir.

🟡

41 – 100

Orta

Planlı iyileştirme yapılır.

🟠

101 – 200

Yüksek

Kısa sürede önlem alınır.

⛔

> 200

Çok Yüksek

Acil düzeltici faaliyet uygulanır.

💡 Not: RPN için evrensel kabul edilmiş tek bir sınır yoktur. Kuruluşlar kendi kriterlerini belirleyebilir.

📌 Kapsamlı Örnek – Hidrolik Pres (PFMEA)

Proses Hata Türü Olası Neden Olası Etki S O D RPN Önerilen Faaliyet
Presleme Koruyucu kapağın açık olması Emniyet switch arızası Elin prese sıkışması 10 5 7 350 Emniyet switch'i yenile, çift el kumanda sistemi kur
Presleme Hidrolik hortum patlaması Bakım eksikliği Yağ fışkırması, yaralanma 8 4 6 192 Periyodik hortum değişimi
Presleme Acil durdurma çalışmıyor Elektrik arızası Kazanın büyümesi 9 3 6 162 Acil stop testleri yapılmalı
Presleme Yanlış kalıp kullanımı Operatör hatası Ürün hasarı, ekipman arızası 6 5 4 120 Kalıp doğrulama prosedürü uygulanmalı
Presleme Yetersiz yağlama Bakım yapılmaması Makine aşınması 5 6 3 90 Otomatik yağlama sistemi kurulmalı

📊 Önlem Sonrası Değerlendirme – Koruyucu Kapak (RPN 350 → 40)

❌ Önce (Mevcut Durum)

Kriter Değer
Şiddet (S) 10
Oluşma (O) 5
Tespit (D) 7
RPN 350

✅ Sonra (Önlemler Alındıktan Sonra)

Kriter Değer
Şiddet (S) 10
Oluşma (O) 2
Tespit (D) 2
RPN 40

💡 Şiddet değişmedi, ancak oluşma ve tespit iyileşti.

📌 Başka Bir Örnek – Forklift (PFMEA)

Hata Türü Etki S O D RPN
Fren arızası Çarpışma 10 4 5 200
Korna çalışmıyor Yayayı uyaramama 7 5 4 140
Geri ikaz lambası arızalı Görünürlük azalması 6 4 4 96

⚖️ FMEA'nın Avantajları ve Dezavantajları

✅ Avantajları

❌ Dezavantajları

🔄 FMEA ile Fine-Kinney Arasındaki Fark

FMEA Fine-Kinney
Hata türleri üzerinden analiz yapılır.Tehlikeler üzerinden analiz yapılır.
RPN = S × O × D kullanılır.Risk = P × F × S kullanılır.
Tespit edilebilirlik (Detection) dikkate alınır.Maruziyet/Frekans dikkate alınır.
Ürün, ekipman ve proses güvenilirliğinde yaygındır.Genel İSG risk değerlendirmelerinde yaygındır.
Hataların etkilerini ve nedenlerini inceler.Riskin büyüklüğünü sayısal olarak hesaplar.
❓ Olası Hata Türleri ve Etkileri Analizi’nde (FMEA) risk öncelik değeri hesaplanırken çarpılan üç değer aşağıdakilerden hangisidir?
A) Frekans, Şiddet, Tespit edilebilirlik
B) Frekans, Sonuçların derecesi, Şiddet
C) İhtimal, Şiddet, Tespit edilebilirlik
D) İhtimal, Sonuçların derecesi, Tespit edilebilirlik
E) Frekans, İhtimal, Sonuçların derecesi
❓ Risk değerlendirmesi yöntemlerinden Hata Türleri ve Etkileri Analizi (FMEA) ile ilgili,
I. Tasarım FMEA, tasarım hatalarından doğan hata türlerine yönelik olarak üretime başlamadan önce ürünlerin analiz edilmesinde kullanılır.
II. Proses FMEA, üretim veya montaj sürecindeki eksiklerden doğabilecek hata türlerinin ortadan kaldırılması ile üretim ve montaj sürecinin analiz edilmesinde kullanılır.
III. Risk öncelik sayısı; olasılık ve şiddet değerlerinin çarpılmasıyla hesaplanır. ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I, II ve III
E) II ve III
❓ Risk değerlendirmeleri sonucunda alınacak tedbirler ve yapılacak uygulamalarla çalışanların biyolojik risk etkenlerine maruziyetinin en aza indirilmesi veya yok edilmesi amaçlanmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi, çalışanların maruziyetinin teknik olarak yok edilemediği durumlarda yapılması gerekenlerden biri değildir?
A) Maruz kalabilecek çalışan sayısı mümkün olan en az sayıda tutulur.
B) Biyolojik etkenlerin ortama yayılmasını en az düzeyde tutacak önlemler alınır.
C) Biyolojik etkenlerden korunmak için öncelikle kişisel korunma önlemleri alınır.
D) Biyolojik etkenleri içeren kazaların önlenmesine yönelik plan hazırlanır.
E) Atıkların, çalışanlar tarafından güvenli bir biçimde toplanması ve uzaklaştırılması sağlanır.

🧠 Akılda Kalıcı Notlar

🔧

FMEA = Hata Türleri ve Etkileri Analizi

📊

RPN = Şiddet (S) × Oluşma (O) × Tespit (D)

🔄

DFMEA (Tasarım) ve PFMEA (Proses)

🎯

Proaktif – hata oluşmadan önce önlem alır.

🏭

Otomotiv, havacılık, savunma, medikal, enerji, kimya, gıda ve üretim sektörlerinde yaygın.

📈

RPN düştükçe risk azalır, yükseldikçe öncelik artar.

💡 Önemli: FMEA, diğer risk değerlendirme yöntemlerinden farklı olarak tespit edilebilirlik (Detection) parametresini kullanır ve hata türleri üzerinden analiz yapar. Bu özellikleriyle özellikle tasarım ve proses iyileştirmelerinde etkili bir araçtır.

📊 İş Sağlığı ve Güvenliğinde Kullanılan DİĞER Nitel Risk Değerlendirme Yöntemlerinin Karşılaştırılması

📌 Yöntem 📖 Tanımı ⚙️ Temel Özellikleri ✅ Avantajları ❌ Dezavantajları 🏭 Kullanım Alanları 📋 Örnek
⚙️ İş Güvenliği Analizi
(JSA - Job Safety Analysis) 		Bir işin adım adım incelenerek her aşamadaki tehlikelerin belirlenmesi ve güvenli çalışma yöntemlerinin oluşturulmasını sağlayan risk değerlendirme yöntemidir.
  • Nitel (Kalitatif) yöntemdir.
  • İş adımlarına ayrılarak analiz yapılır.
  • Her adım için tehlike, risk ve önlem belirlenir.
  • Güvenli çalışma talimatlarının hazırlanmasına yardımcı olur.
  • Rutin ve tekrarlayan işler için uygundur.
  • ✓ Uygulaması kolaydır.
  • ✓ Çalışan eğitiminde kullanılabilir.
  • ✓ Güvenli çalışma prosedürleri oluşturur.
  • ✓ İş kazalarını azaltır.
  • ✗ Karmaşık proseslerde yetersiz kalabilir.
  • ✗ İş değiştiğinde güncellenmesi gerekir.
  • ✗ Sayısal risk puanı oluşturmaz.
 İnşaat, bakım-onarım, elektrik işleri, kaynak işleri, yüksekte çalışma, maden, üretim tesisleri Elektrik motoru değişimi sırasında iş adımları tek tek analiz edilerek her aşamadaki riskler belirlenir.
🔍 Güvenlik Denetimi
(Safety Audit) 		İşyerinin mevzuata, standartlara ve işletme prosedürlerine uygunluğunu sistematik olarak inceleyen denetim yöntemidir.
  • Nitel yöntemdir.
  • Planlı veya plansız yapılabilir.
  • Doküman ve saha incelemesi içerir.
  • Uygunsuzluklar raporlanır.
  • Sürekli iyileştirme sağlar.
  • ✓ Mevzuata uyumu kontrol eder.
  • ✓ Eksiklikleri ortaya çıkarır.
  • ✓ İSG performansını artırır.
  • ✓ Yönetim sistemlerini geliştirir.
  • ✗ Denetçi deneyimine bağlıdır.
  • ✗ Anlık durumu gösterir.
  • ✗ Sayısal risk analizi yapmaz.
 ISO 45001 denetimleri, fabrika denetimleri, iç denetim, dış denetim, kamu denetimleri Denetimde acil çıkış kapılarının önünün malzemelerle kapatıldığı tespit edilerek düzeltici faaliyet istenir.
👀 İşbaşı Gözlem Analizi
(Workplace Observation) 		Çalışanların işi gerçek çalışma ortamında yaparken gözlemlenmesi ve güvenli/güvensiz davranışların belirlenmesine dayanan analiz yöntemidir.
  • Nitel yöntemdir.
  • Gerçek çalışma ortamında uygulanır.
  • Davranış odaklıdır.
  • Güvensiz hareket ve güvensiz durumları belirler.
  • Eğitim ihtiyaçlarını ortaya çıkarır.
  • ✓ Çalışan davranışlarını doğrudan gösterir.
  • ✓ Pratik ve hızlıdır.
  • ✓ Güvenlik kültürünü geliştirir.
  • ✓ Davranış odaklı güvenliği destekler.
  • ✗ Gözlem sırasında çalışan davranışını değiştirebilir.
  • ✗ Gözlemci deneyimi önemlidir.
  • ✗ Kısa süreli gözlem tüm riskleri göstermeyebilir.
 Üretim hatları, depolar, inşaat, bakım ekipleri, lojistik Gözlem sırasında forklift operatörünün emniyet kemeri takmadığı belirlenerek eğitim planlanır.
💡 Beyin Fırtınası Analizi
(Brainstorming) 		Bir ekip tarafından herhangi bir eleştiri yapılmadan olası tehlike ve risklerin serbestçe ortaya konulduğu fikir üretme yöntemidir.
  • Nitel yöntemdir.
  • Grup çalışmasıdır.
  • Serbest fikir üretimine dayanır.
  • Her fikir değerlendirilir.
  • Yenilikçi çözümler geliştirilebilir.
  • ✓ Çok sayıda fikir elde edilir.
  • ✓ Ekip katılımını artırır.
  • ✓ Yaratıcılığı geliştirir.
  • ✓ Düşük maliyetlidir.
  • ✗ Sonuçlar katılımcıların deneyimine bağlıdır.
  • ✗ Sayısal analiz yapmaz.
  • ✗ Dominant kişiler süreci etkileyebilir.
 Risk değerlendirme ekipleri, proje başlangıçları, yeni prosesler Yeni kurulacak üretim hattında oluşabilecek tüm tehlikeler ekip tarafından fikir alışverişi ile belirlenir.
🗣️ Delphi Tekniği Uzmanların birbirinden bağımsız olarak görüş bildirdiği ve birden fazla tur sonunda ortak görüş oluşturulan sistematik değerlendirme yöntemidir.
  • Nitel yöntemdir.
  • Uzman görüşüne dayanır.
  • Katılımcılar birbirini etkilemez.
  • Anketler birkaç tur halinde uygulanır.
  • Görüş birliği hedeflenir.
  • ✓ Tarafsız değerlendirme sağlar.
  • ✓ Uzman bilgi birikiminden yararlanılır.
  • ✓ Baskı oluşmaz.
  • ✓ Stratejik kararlar için uygundur.
  • ✗ Zaman alabilir.
  • ✗ Uzman bulmak zor olabilir.
  • ✗ Anketlerin hazırlanması emek gerektirir.
 Büyük projeler, nükleer tesisler, havacılık, sağlık, kamu yatırımları Yeni bir metro hattında oluşabilecek riskler farklı uzmanların görüşleri alınarak belirlenir.
❓ SWIFT
(Structured What If Technique) 		"Ne Olursa?" sorularının sistematik ve yapılandırılmış şekilde sorulmasıyla olası sapmaların ve tehlikelerin analiz edildiği risk değerlendirme yöntemidir.
  • Nitel yöntemdir.
  • What-If yönteminin geliştirilmiş hâlidir.
  • Yapılandırılmış soru listeleri kullanılır.
  • Ekip çalışmasına dayanır.
  • HAZOP'tan daha hızlı uygulanır.
  • ✓ Uygulaması kolaydır.
  • ✓ Hızlı sonuç verir.
  • ✓ Çok sayıda senaryo oluşturulabilir.
  • ✓ Proses değişikliklerinde etkilidir.
  • ✗ Sonuçlar ekip deneyimine bağlıdır.
  • ✗ Çok karmaşık sistemlerde HAZOP kadar ayrıntılı değildir.
  • ✗ Sayısal risk hesabı yapmaz.
 Kimya tesisleri, enerji santralleri, petrol tesisleri, proses endüstrisi, büyük üretim tesisleri "Pompa çalışmazsa ne olur?", "Basınç yükselirse ne olur?", "Elektrik kesilirse ne olur?" gibi yapılandırılmış sorularla proses analiz edilir.
💡

Nitel Yöntemlerin Ortak Özelliği

Bu yöntemlerin tamamı sayısal risk puanı üretmez. Uzman görüşü, deneyim, gözlem ve ekip çalışmasına dayanırlar. Ön değerlendirme, fikir üretme ve kalitatif sınıflandırma için idealdirler. Daha ayrıntılı analizler (Fine-Kinney, L Tipi Matris, FMEA vb.) için temel oluştururlar.

📊 İş Sağlığı ve Güvenliğinde Kullanılan DİĞER Nicel / Karma Risk Değerlendirme Yöntemleri Karşılaştırma Tablosu

📌 Yöntem 📖 Tanımı ⚙️ Temel Özellikleri ✅ Avantajları ❌ Dezavantajları 🏭 Kullanım Alanları 📋 Örnek
🔧 FMECA
(Failure Mode, Effects and Criticality Analysis) 		FMEA'nın geliştirilmiş şeklidir. Olası hata türlerini, etkilerini ve kritiklik (Criticality) derecelerini analiz ederek en kritik hataların önceliklendirilmesini sağlar.
  • Karma (Nitel + Nicel) yöntemdir.
  • FMEA'ya ek olarak kritiklik analizi yapılır.
  • Hatalar önem derecesine göre sıralanır.
  • RPN ve kritiklik değerlendirmesi birlikte yapılabilir.
  • Güvenilirlik analizlerinde yaygın kullanılır.
  • ✓ Kritik hatalar kolay belirlenir.
  • ✓ Bakım planlamasına katkı sağlar.
  • ✓ Güvenilirliği artırır.
  • ✓ Savunma ve havacılıkta etkilidir.
  • ✗ Hazırlanması zaman alır.
  • ✗ Ayrıntılı veri gerektirir.
  • ✗ Uzman ekip ister.
  • ✗ Karmaşık sistemlerde maliyetlidir.
 Havacılık, savunma sanayi, nükleer tesisler, demiryolu, uzay sistemleri, otomotiv Tren fren sistemindeki tüm arızalar analiz edilerek hangi arızanın en kritik olduğu belirlenir.
🎲 Monte Carlo Analizi Rastgele sayı üretimi ve olasılık dağılımları kullanılarak binlerce veya milyonlarca senaryonun simülasyon yoluyla analiz edilmesini sağlayan istatistiksel yöntemdir.
  • Nicel (Kantitatif) yöntemdir.
  • Simülasyon tekniğidir.
  • Olasılık dağılımları kullanılır.
  • Bilgisayar desteklidir.
  • Belirsizlikleri analiz eder.
  • ✓ Çok karmaşık sistemleri analiz eder.
  • ✓ Gerçekçi olasılık sonuçları üretir.
  • ✓ Belirsizlikleri değerlendirir.
  • ✓ Büyük veri analizine uygundur.
  • ✗ Güçlü yazılım gerekir.
  • ✗ İstatistik bilgisi gerektirir.
  • ✗ Kaliteli veri olmadan güvenilir sonuç vermez.
  • ✗ Hesaplama süresi uzun olabilir.
 Finans, nükleer santraller, büyük projeler, enerji, maden, proje yönetimi Bir tünel projesinde göçük oluşma olasılığı 100.000 farklı senaryo ile simüle edilir.
📈 QRA
(Quantitative Risk Assessment) 		Risklerin olasılık ve sonuçlarını matematiksel yöntemlerle hesaplayan, bireysel ve toplumsal risk seviyelerini ortaya koyan ayrıntılı nicel risk değerlendirme yaklaşımıdır.
  • Nicel yöntemdir.
  • Frekans × Sonuç yaklaşımını kullanır.
  • Patlama, yangın ve toksik yayılım modelleri içerir.
  • Risk haritaları oluşturulabilir.
  • Yönetim kararlarını destekler.
  • ✓ En ayrıntılı analizlerden biridir.
  • ✓ Sayısal ve objektif sonuçlar sağlar.
  • ✓ Büyük tehlikeli tesislerde karar vermeyi kolaylaştırır.
  • ✗ Veri toplama süreci uzun ve maliyetlidir.
  • ✗ İleri düzey yazılım ve uzmanlık gerektirir.
  • ✗ Küçük işletmeler için ekonomik olmayabilir.
 Seveso kapsamındaki tesisler, rafineriler, petrokimya tesisleri, LNG terminalleri, büyük yakıt depoları Bir amonyak tankından sızıntı olması halinde zehirli bulutun yayılımı, etki alanı ve etkilenecek nüfus hesaplanır.
🔒 Güvenilirlik Analizi
(Reliability Analysis) 		Bir sistemin veya ekipmanın belirli bir süre boyunca arızalanmadan çalışma olasılığını değerlendiren analiz yöntemidir.
  • Nicel yöntemdir.
  • Arıza olasılıkları hesaplanır.
  • MTBF, MTTF gibi parametreler kullanılır.
  • Sistem ömrü analiz edilir.
  • ✓ Bakım planlarını geliştirir.
  • ✓ Arıza sürelerini azaltır.
  • ✓ Üretim sürekliliğini artırır.
  • ✓ Güvenilirliği ölçer.
  • ✗ Uzun dönem arıza kayıtları gerekir.
  • ✗ Veri eksikliği sonuçları etkiler.
  • ✗ Hesaplamalar karmaşıktır.
 Elektrik sistemleri, demiryolu, havacılık, enerji santralleri, otomotiv Bir tren sinyal sisteminin 10 yıl boyunca arızasız çalışma olasılığı hesaplanır.
📉 PRA
(Probabilistic Risk Analysis) 		Bir olayın meydana gelme olasılığı ile sonuçlarının birlikte değerlendirilerek sistemin toplam riskinin hesaplandığı analiz yöntemidir.
  • Nicel yöntemdir.
  • Olasılık temellidir.
  • FTA ve ETA birlikte kullanılabilir.
  • Sistem güvenilirliğini değerlendirir.
  • Senaryo analizleri yapılır.
  • ✓ Büyük sistemler için uygundur.
  • ✓ Sayısal sonuç üretir.
  • ✓ Güvenlik seviyesini ölçer.
  • ✓ Risk önceliği belirler.
  • ✗ Çok sayıda veri gerektirir.
  • ✗ Hazırlanması uzun sürer.
  • ✗ Uzman ekip ister.
 Nükleer santraller, uzay araçları, havacılık, enerji sistemleri, demiryolu Reaktör soğutma sisteminin arızalanma olasılığı ve olası sonuçları birlikte analiz edilir.
🎀 Bow-Tie Risk Analizi Bir tehlikenin nedenlerini ve sonuçlarını tek bir diyagram üzerinde göstererek, önleyici ve azaltıcı bariyerleri birlikte değerlendiren analiz yöntemidir. Adını papyon (Bow-Tie) görünümünden alır.
  • Karma (Nitel + Nicel) yöntemdir.
  • FTA ve ETA'nın birleşimine benzer.
  • Görsel analiz sağlar.
  • Bariyer yönetimine odaklanır.
  • Önleyici ve düzeltici kontroller aynı diyagramda gösterilir.
  • ✓ Görsel olarak anlaşılması kolaydır.
  • ✓ Bariyer yönetimini güçlendirir.
  • ✓ Eğitimlerde etkilidir.
  • ✓ Büyük kazaların önlenmesine katkı sağlar.
  • ✗ Çok karmaşık sistemlerde diyagram büyüyebilir.
  • ✗ Ayrıntılı veri gerekir.
  • ✗ Yazılım desteği faydalıdır.
 Petrol, doğalgaz, kimya, madencilik, havacılık, denizcilik Gaz kaçağı için; sol tarafta kaçak nedenleri, ortada ana olay, sağ tarafta patlama ve yangın sonuçları ile tüm bariyerler gösterilir.
🛡️ LOPA
(Layer of Protection Analysis) 		Koruma katmanlarının (güvenlik bariyerlerinin) etkinliğini değerlendiren ve her katmanın başarısızlık olasılığını hesaplayan bir risk analiz yöntemidir.
  • Karma (Nitel + Nicel) yöntemdir.
  • Bariyer/katman bazlı değerlendirme yapar.
  • Her katman için başarısızlık olasılığı hesaplanır.
  • Seveso tesislerinde yaygındır.
  • Öncelikle HAZOP'tan sonra uygulanır.
  • ✓ Güvenlik katmanlarının etkinliğini ölçer.
  • ✓ Fazla koruma veya yetersiz korumayı gösterir.
  • ✓ Yatırım kararlarında yol gösterir.
  • ✓ Sektörde yaygın kabul görmüştür.
  • ✗ Katman verilerine ihtiyaç duyar.
  • ✗ HAZOP olmadan sağlıklı uygulanmaz.
  • ✗ Uzmanlık gerektirir.
 Seveso kapsamındaki tesisler, petrokimya, rafineriler, doğalgaz tesisleri, kimyasal tesisler Reaktör aşırı basınç senaryosunda; alarm, emniyet ventili ve otomatik kapatma katmanlarının başarısızlık olasılıkları hesaplanır.
💡

Nicel / Karma Yöntemlerin Ortak Özelliği

Bu yöntemler sayısal veri, olasılık hesapları ve istatistiksel modeller kullanır. Nitel yöntemlere göre daha ayrıntılı, objektif ve güvenilir sonuçlar üretirler. Ancak veri yoğun, maliyetli ve uzmanlık gerektiren analizlerdir. Büyük endüstriyel tesisler, Seveso kapsamındaki işletmeler, havacılık ve savunma sanayi gibi yüksek riskli sektörlerde tercih edilirler.

🔄 İş Sağlığı ve Güvenliğinde Kullanılan Karma Risk Değerlendirme Yöntemleri Karşılaştırma Tablosu

📌 Yöntem 📖 Tanımı ⚙️ Temel Özellikleri ✅ Avantajları ❌ Dezavantajları 🏭 Kullanım Alanları 📋 Örnek
🎀 Bow-Tie Risk Analizi Bir tehlikenin nedenleri, ana olay (Top Event) ve sonuçlarını aynı diyagram üzerinde gösteren; önleyici ve azaltıcı bariyerleri birlikte değerlendiren karma risk analiz yöntemidir. Adını papyon (Bow-Tie) görünümünden alır.
  • Karma (Nitel + Nicel) yöntemdir.
  • FTA (sol taraf) + ETA (sağ taraf) mantığını birleştirir.
  • Önleyici ve azaltıcı bariyerleri gösterir.
  • Görsel sunumu güçlüdür.
  • Büyük kaza senaryolarında yaygın kullanılır.
  • ✓ Kolay anlaşılır.
  • ✓ Bariyer yönetimini güçlendirir.
  • ✓ Eğitimlerde etkilidir.
  • ✓ Büyük kazaların önlenmesine katkı sağlar.
  • ✓ Risk iletişimini kolaylaştırır.
  • ✗ Karmaşık sistemlerde diyagram büyüyebilir.
  • ✗ Ayrıntılı veri gerektirir.
  • ✗ Uzman ekip gerektirir.
  • ✗ Tek başına sayısal analiz sağlamaz.
 Petrol ve doğalgaz tesisleri, kimya sanayi, madenler, havacılık, demiryolu, enerji tesisleri Gaz kaçağı için; sol tarafta kaçak nedenleri, ortada "gaz kaçağı", sağ tarafta yangın ve patlama sonuçları ile tüm güvenlik bariyerleri gösterilir.
🛡️ LOPA
(Layer of Protection Analysis) 		Bir tehlikeli olayın meydana gelme olasılığını ve mevcut bağımsız koruma katmanlarının (Independent Protection Layers - IPL) yeterliliğini değerlendiren yarı nicel risk analiz yöntemidir.
  • Karma (Yarı Nicel) yöntemdir.
  • HAZOP sonrasında uygulanabilir.
  • Koruma katmanlarını değerlendirir.
  • Olasılık temellidir.
  • SIL çalışmalarında kullanılır.
  • ✓ Güvenlik sistemlerinin yeterliliğini gösterir.
  • ✓ Gereksiz güvenlik yatırımlarını önler.
  • ✓ Sayısal karar vermeye yardımcı olur.
  • ✓ Büyük endüstriyel tesisler için uygundur.
  • ✗ Ayrıntılı proses bilgisi gerekir.
  • ✗ Uzman ekip gerektirir.
  • ✗ Küçük işletmeler için uygulanması zor olabilir.
 Kimya tesisleri, rafineriler, petrokimya, doğal gaz tesisleri, nükleer tesisler Bir reaktörde basınç yükselmesi durumunda emniyet ventili, alarm sistemi ve acil durdurma sistemi gibi koruma katmanlarının yeterliliği analiz edilir.
📊 Risk İndeks Yöntemleri
(Risk Index Methods) 		Tehlikelerin belirli kriterlere göre puanlanarak toplam risk seviyesinin indeks (puan) şeklinde hesaplandığı risk değerlendirme yöntemleridir.
  • Karma yöntemdir.
  • Puanlama esasına dayanır.
  • Riskler karşılaştırılabilir.
  • Öncelik sıralaması yapılır.
  • Birçok farklı indeks yöntemi bulunmaktadır (Dow Fire & Explosion Index, Mond Index vb.).
  • ✓ Uygulaması kolaydır.
  • ✓ Riskleri sıralamaya yardımcı olur.
  • ✓ Farklı tesisler karşılaştırılabilir.
  • ✓ Yönetim kararlarını destekler.
  • ✗ Kullanılan puanlama sistemine bağlıdır.
  • ✗ Bazı yöntemler öznel değerlendirme içerir.
  • ✗ Karmaşık proseslerde ayrıntı yetersiz olabilir.
 Kimya sanayi, enerji tesisleri, depolama tesisleri, yangın risk analizleri Bir kimya tesisinde yanıcı maddeler, proses basıncı ve sıcaklığı puanlanarak tesisin yangın riski indeksi hesaplanır.
📈 Kinney İndeks Yaklaşımı Fine-Kinney metodunun temel mantığını kullanan, olasılık, maruziyet sıklığı ve şiddet değerlerinin çarpımı ile risk puanını hesaplayan indeks tabanlı risk değerlendirme yaklaşımıdır.
  • Karma yöntem olarak da sınıflandırılabilir (uygulamada sayısal puanlama içerir).
  • Risk = Olasılık × Frekans × Şiddet
  • Riskler puanlanır ve önceliklendirilir.
  • İSG uygulamalarında çok yaygındır.
  • Düzeltici faaliyetlerin önceliğini belirler.
  • ✓ Basit ve anlaşılırdır.
  • ✓ Riskleri sayısal olarak karşılaştırır.
  • ✓ Maruziyet sıklığını dikkate alır.
  • ✓ Geniş sektörlerde uygulanabilir.
  • ✗ Puanlama uzman görüşüne bağlıdır.
  • ✗ Kurumlar arasında puan aralıkları değişebilir.
  • ✗ Çok karmaşık proseslerde tek başına yeterli olmayabilir.
 Fabrikalar, inşaat, maden, enerji, lojistik, belediyeler, hastaneler Koruyucusuz taşlama makinesi için Olasılık = 6, Frekans = 10, Şiddet = 40 alınarak risk puanı 2400 hesaplanır ve acil önlem kararı verilir.
💡

Karma Yöntemlerin Ortak Özelliği

Karma risk değerlendirme yöntemleri, hem nitel (uzman görüşü, tanımlayıcı analiz) hem de nicel (sayısal puanlama, olasılık hesapları) özellikleri bir arada barındırır. Bu sayede hem esnek hem de sayısal olarak karşılaştırılabilir sonuçlar üretirler. Bow-Tie ve LOPA bariyer / katman yönetimi odaklıyken, Risk İndeks ve Kinney puanlama ve önceliklendirme odaklıdır. Karma yöntemler, geniş sektörlerde ve orta – büyük ölçekli işletmelerde yaygın olarak tercih edilir.

💡

Temel Mesaj

“Önlemek tedaviden ucuz ve insancıldır.”

Risk değerlendirmesi, iş sağlığı ve güvenliğinin temel taşıdır. Tehlikeleri tanımlamak, riskleri analiz etmek ve kontrol tedbirlerini uygulamak, kazaları ve meslek hastalıklarını önlemenin en etkili yoludur.