🧠

Psikososyal Etmenlerde İş Sağlığı ve Güvenliği

Çıkmış Sorular ve Detaylı Çözümleri – Ders Notu ile Bütünleşik
📘

Psikososyal Risk Kavramı

📖

Tanım

Psikososyal riskler, çalışanların iş ortamındaki sosyal ve psikolojik etmenlerden kaynaklanan, sağlıklarını ve iş verimlerini olumsuz etkileyen faktörlerdir. Bunlar; işin içeriği, iş yükü, çalışma saatleri, rol belirsizliği, mobbing, iş güvencesizliği gibi unsurları kapsar.

⚖️

İki Temel Kaynak

📌

Sınav İpucu

“İşin mahiyeti” ifadesi, işin kendi doğasından gelen özellikleri kasteder. Vardiya, mesai, organizasyon gibi faktörler ise işin mahiyeti değil, işverenin düzenleme kararlarıdır.

📅 2026 Mayıs B 🟡 Orta
Aşağıdakilerden hangisi iş yerinde, işin mahiyetinden kaynaklı psikososyal tehlikelerden biri değildir?
A) Vardiyalı çalışılması
B) İşin, çalışanın yeteneğine göre verilmemesi
C) İşin çok bölünmüş, küçük bir parçasının yapılması
D) Çeşitliliğin az olması
E) Belirsizliğin çok olması
📅 2024 ARALIK C 🟡 Orta
Aşağıdakilerden hangisi iş kaynaklı psikososyal risk etkenlerinden biri değildir?
A) Kişisel gelişim için desteğin yetersizliği
B) Çalışanın iş yerinde atıl kalması
C) Terfilerin belli bir sistematiğinin olması
D) Kararlara katılım hakkı verilmemesi
E) İş güvencesizliği
📘

Risk ve Tehlike Kavramları

🔥

Tehlike

Zarar verme potansiyeli, kaynaktır. Henüz zarar oluşmamıştır. Örn: Aşırı iş yükü

🎯

Risk

Zararın gerçekleşme ihtimali. Kontrol edilebilir. Örn: Tükenmişlik yaşama ihtimali

📐

Risk = Olasılık × Şiddet

Örnek: Sürekli gece vardiyası → depresyon riski, iş kazası olasılığı.

📜

Tehlike (6331)

İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar verme potansiyelidir.

📋

Risk (6331)

Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir.

🧩

Psikososyal Risk Nedir?

📖

Tanım

İşin tasarımından, organizasyonundan, yönetiminden ve çalışanın sosyal ilişkilerinden kaynaklanan; çalışanın fiziksel, ruhsal ve sosyal sağlığını olumsuz etkileyebilecek risklerdir.

🏛️

EU-OSHA Yaklaşımı

💡

Basit Tanım

Çalışanın stres, kaygı, tükenme, depresyon, motivasyon kaybı, iş kazası yaşamasına neden olabilecek bütün çalışma koşullarıdır.

⚡

Psikososyal Tehlike

⚠️

Tehlike (Örnekler)

📉

Risk Sonuçları

🔗

Örnek Zincir

📌 Örnek: Hastanede hemşire sürekli gece nöbeti tutuyor.

Tehlike: Gece vardiyası
↓
Risk: Uyku bozukluğu
↓
Dikkat azalması
↓
İlaç hatası
↓
İş kazası
📂

Psikososyal Tehlike Kaynakları - İş Stresi Kaynakları

📋

1. İşin Yapısı

⏰

2. Çalışma Süreleri

👔

3. Yönetim

🏛️

4. Organizasyon

🤝

5. Sosyal İlişkiler

🏭

6. Fiziksel Ortam

👤 Bireysel Faktörler: Yaş, deneyim, kişilik, eğitim, aile sorunları gibi faktörler riskin ortaya çıkmasına katkı sağlayabilir; ancak tek başına psikososyal tehlike değildir. Asıl odak, işin ve çalışma ortamının koşullarıdır.

🧩

İş Yerinde Psikososyal Etki Oluşturan Faktörler

Çalışan sağlığını ve iş verimini etkileyen 7 temel risk grubu

🔍 Detaylı İnceleme
📋

1. İşin Yapısı ve İçeriği

⚠️ İşin kendi doğasından kaynaklanan riskler

⏰

2. Çalışma Koşulları ve Süreleri

⏳ Biyolojik ritmi ve sosyal yaşamı etkiler

👔

3. Yönetim ve Liderlik

🏛️ Örgütsel iklim ve yönetim tarzı

🏛️

4. Organizasyon ve Kariyer

📈 Kariyer gelişimi ve örgütsel yapı

🤝

5. Sosyal İlişkiler

💬 İşyeri atmosferi ve insan ilişkileri

🏭

6. Fiziksel Çalışma Ortamı

🛠️ Fiziksel koşulların psikolojik etkileri

🧑‍⚕️

7. Bireysel Faktörler

👤 Kişisel özellikler tek başına tehlike değildir, ancak riski artırır.

💡

Önemli Not: Psikososyal riskler genellikle birden fazla faktörün etkileşimi sonucu ortaya çıkar. Bu faktörlerin kombinasyonu, fiziksel risklerden daha karmaşık ve kişiye özel sonuçlar doğurabilir. İş yerinde risk değerlendirmesi yapılırken tüm bu boyutlar birlikte ele alınmalıdır.

📅 2022 ARALIK B 🟡 Orta
Aşağıdakilerden hangisi iş yerinde psikososyal etki oluşturan yönetsel faktörlerden biri değildir?
A) Zaman baskısı
B) Uzun çalışma süreleri
C) Ailevi desteğin azlığı
D) Artmış iş yükü
E) Vardiyalı çalışma
📊

Psikososyal Tehlike Örnekleri

18 örnek
⚡
Aşırı iş yükü
→ Stres, tükenmişlik
🚫
Mobbing
→ Tükenmişlik, depresyon
🌙
Gece vardiyası
→ Uyku bozukluğu, yorgunluk
❓
Belirsiz görev
→ Kaygı, kararsızlık
🔒
İş güvencesizliği
→ Depresyon, anksiyete
💔
Taciz
→ İşten ayrılma, travma
💢
Şiddet
→ Travma, korku
🔍
Sürekli denetlenme
→ Performans kaygısı
⚖️
Adaletsizlik
→ Motivasyon kaybı
📢
İletişim eksikliği
→ Çatışma, güvensizlik
👤
Sosyal izolasyon
→ Yalnızlık hissi
⏰
Fazla mesai
→ İş-aile çatışması
⏳
Zaman baskısı
→ Stres, hata yapma
🎮
Düşük kontrol
→ Tükenmişlik, çaresizlik
💬
Yetersiz geri bildirim
→ Motivasyon kaybı, belirsizlik
🏭
Olumsuz fiziksel çevre
→ Konsantrasyon bozukluğu, hata
🔄
Rol çatışması
→ Kararsızlık, stres
📈
Kariyer belirsizliği
→ Umutsuzluk, iş tatminsizliği
⚖️

Fiziksel Riskler ve Psikososyal Riskler & Etkenleri

📊

Fiziksel Riskler - Psikososyal Riskler

📌 Özellik 🏗️ Fiziksel Riskler 🧠 Psikososyal Riskler
Kaynağı Makine, ekipman, fiziksel çevre İş organizasyonu, yönetim, sosyal ilişkiler
Görülebilirlik Genellikle gözle görülür Çoğu zaman görünmez
Ölçülebilirlik Gürültü, toz, titreşim gibi ölçülebilir Anket, görüşme, gözlemle değerlendirilir
Etki Süresi Ani veya kısa sürede ortaya çıkabilir Genellikle uzun dönemde gelişir
Sonuçları Yaralanma, kaza, fiziksel hastalık Stres, tükenmişlik, depresyon, motivasyon kaybı
Kontrol Mühendislik önlemleri, KKD, teknik tedbirler İyi yönetim, iş organizasyonu, eğitim, iletişim, çalışan katılımı
⚠️

Psikososyal Risk Etkenleri

🛡️ Koruyucu faktörler: iş güvencesi, motivasyon, amaç birlikteliği, rollerin netliği, kararlara katılım.

📅 2021 MAYIS C 🟢 Kolay
Aşağıdakilerden hangisi işyerinde psikososyal risk etkenlerinden biri değildir?
A) İşin içeriği bakımından belirsizliğin çok olması
B) İş yükü bakımından atıl kalma
C) Kariyer gelişimi bakımından iş güvencesinin olması
D) İş programları bakımından vardiyalı çalışma
E) Kurum kültürü bakımından şirket hedeflerinin çalışanlar tarafından bilinmemesi
📅 2016 MAYIS C 🟡 Orta
Aşağıdakilerden hangisi çalışanların sağlığını olumsuz yönde etkileyen ve çalışma verimini düşüren psikososyal risk etkenlerinden biri değildir?
A) Üretimin tekdüzeliği (monotonluk)
B) Vardiya sistemi ile çalışma
C) Çalışanların motivasyonunun sağlanması
D) Mevzuatta çalışma yaşamına ilişkin düzenlemelerdeki yetersizlikler
E) Çalışanın kişilik yapısından kaynaklanan iç çatışmaları
📅 2017 NİSAN B 🟡 Orta
I. İşyeri organizasyonundaki rollerin belirlenmiş olması
II. İş veren ve çalışanın amaç konusundaki birlikteliği
III. İşini kaybetme kaygısı
Yukarıdakilerden hangileri işyerindeki psikososyal stres faktörlerindendir?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
📅 2024 ARALIK A/B 🟡 Orta
I. Ev-iş çatışması göz ardı edilmesi gereken bir risk etkenidir.
II. Psikososyal risklere maruz kalan çalışanlarda kas-iskelet sistemi hastalıkları gelişebilir.
III. İş güvencesinin olmaması bir risk etkenidir.
İş yerlerinde psikososyal risk etkenleriyle ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
🔥

Maslach Tükenmişlik Envanteri (MBI)

📊

Cristina Maslach’ın geliştirdiği tükenmişlik modeline göre üç temel bileşen vardır:

Bu üç boyut, tükenmişlik sendromunun değerlendirilmesinde kullanılır.

📅 2026 Mayıs A 🔵 Kolay
Sosyal psikolog Cristina Maslach'ın sınıflamasına göre tükenmişliğin bileşenleri hangisinde doğru verilmiştir?
A) Duygusal tükenme - duyarsızlaşma - kişisel başarı duygusunun azalması
B) Duygusal tükenme - fiziksel tükenme - davranışsal tükenme
C) Duyarsızlaşma - fiziksel tükenme - kişisel başarı duygusunun azalması
D) Maddi tükenme - duyarsızlaşma - fiziksel tükenme
E) Maddi tükenme - fiziksel tükenme - duygusal tükenme
📅 2021 ARALIK B 🟢 Kolay
Tükenmişlik sendromunu değerlendirmek için kullanılan envanter hangisidir?
A) Maslach
B) Fabere
C) Finkelstein
D) Laseq Germe
E) Schober
📚

Herzberg’in Çift Faktör Teorisi

🥇

Güdüleyiciler (İçsel)

→ Doyum sağlar

🧹

Hijyen Faktörler (Dışsal)

→ Doyumsuzluğu önler, tek başına doyum sağlamaz

📅 2022 MAYIS C 🟡 Orta
Herzberg İş Doyumu Teorisi'ne göre, işe ilişkin içsel doyum sağlanmasıyla ilgili hangi ifade yanlıştır?
A) Alt düzey denetim artırılarak çalışanın sorumluluğu azaltılmalıdır.
B) İş doyumu işin kendisinden kaynaklanan güdüleyiciler dizisinden sağlanır.
C) Kötü çalışma koşulları doyumsuzluğa yol açar.
D) Çalışana özel beceriler kazanacak biçimde uzmanlık gerektiren görevler verilmelidir.
E) İşin zenginleştirilmesi umuduyla düşük düzeydeki görevler arasında rotasyon yapılmamalıdır.

Herzberg’e göre, çalışanın sorumluluğu azaltılmamalı, tam tersine artırılmalıdır. Mikro yönetim (alt düzey denetim) doyumu azaltır.

⚠️

Mobbing (Psikolojik Taciz)

🚫

Mobbing, bir veya bir grup çalışanın aynı işyerindeki başka bir çalışana zarar vermek amacıyla sistemli ve sürekli olarak yönelttiği küçümseyici, aşağılayıcı, dışlayıcı ve korkutucu hareketler bütünüdür.

Olumlu geri bildirim, mobbing değil, koruyucu bir davranıştır.

📅 2021 MAYIS C 🟢 Kolay
Bir veya bir grup çalışanın aynı işyerindeki başka bir çalışana zarar vermek amacıyla sistemli ve sürekli olarak yönelttiği küçümseyici, aşağılayıcı, dışlayıcı ve korkutucu hareketler bütününe ne ad verilir?
A) Mobbing
B) Ayrımcılık
C) Yaranma
D) İstismar
E) Şiddet
📅 2019 MAYIS C 🟢 Kolay
Aşağıdakilerden hangisi işyerinde mobbing amacıyla yapılan davranışlardan biri değildir?
A) Doğrudan iletişimin reddedilmesi
B) Tek başına bırakma
C) Hor görme
D) Yetki istismarı
E) Olumlu geri bildirimde bulunma
⚡

İş Stresi

🎯

İş Stresi Nedir?

İş stresi, iş yaşamında karşılaşılan taleplerin, baskıların ve beklentilerin; çalışanın bilgi, beceri, deneyim, yetenek ve mevcut kaynaklarını aşması veya bunlarla uyumsuz olması sonucu ortaya çıkan fiziksel, psikolojik, bilişsel ve davranışsal tepkiler bütünüdür.

📌 Özet: Çalışanın iş ortamındaki talepler ile bu talepleri karşılayabilme kapasitesi arasında dengesizlik oluşması sonucunda ortaya çıkan uyum sürecidir.

💡 Not: Belirli düzeyde stres, dikkati ve motivasyonu artırabilir. Ancak uzun süreli veya aşırı stres, sağlık ve güvenlik riskleri oluşturur.
🧠

Stres Kavramı

📖 Etimoloji: Latince "stringere" (gerilmek, sıkıca çekmek) fiilinden türemiştir.

👨‍🔬

Hans Selye – Stres kavramını ilk kez sistematik olarak açıklamıştır.

“Stres, organizmanın kendisine yöneltilen her türlü isteğe karşı verdiği özgül olmayan (non-spesifik) tepkidir.”

✅ Yani stresin nedeni değişebilir, ancak vücudun verdiği temel biyolojik tepki benzerdir.

📋

İş Stresi Tanımları

🧪 Hans Selye

Organizmanın her türlü değişime karşı verdiği biyolojik tepki.

🏛️ ILO

İş gerekleri ile çalışanın bilgi ve becerileri arasındaki uyumsuzluk sonucu oluşan fiziksel ve duygusal tepki.

🌍 WHO

Çalışanın bilgi ve becerilerini aşan iş taleplerine karşı oluşan tepki.

🏢 EU-OSHA

Kötü iş organizasyonu, kötü yönetim ve olumsuz çalışma koşullarından kaynaklanan psikososyal risklerin sonucudur.

⚡

İş Stresinin Özellikleri

📚

İş Stresi ile İlgili Temel Kavramlar

📌 Kavram 📖 Açıklama
Stresör Strese neden olan faktör
Stres Tepkisi Organizmanın verdiği cevap
Baş Etme Stresi azaltmaya yönelik davranış
Dayanıklılık (Resilience) Strese uyum sağlayabilme kapasitesi
Tükenmişlik Uzun süreli stres sonucu gelişen sendrom

📌 Tükenmişlik, uzun süreli stresin en ciddi sonuçlarından biridir.

🩺

İş Stresinin Belirtileri

4 kategori
💪

Fiziksel

🧠

Psikolojik

🧩

Bilişsel

🔄

Davranışsal

📈

İş Stresinin Aşamaları

Hans Selye - GAS

İş stresi genellikle bir süreç halinde gelişir. Hans Selye'nin Genel Uyum Sendromu (General Adaptation Syndrome - GAS) bu süreci üç aşamada açıklar.

🚨

1. Alarm Dönemi

Vücut stres kaynağını algılar

Özellikleri:

💡 Bu dönem kısa süreli olduğunda performansı artırabilir.
🛡️

2. Direnç (Uyum) Dönemi

Organizma uyum sağlamaya çalışır

Özellikleri:

⚠️ Stres devam ederse bu dönem uzar ve tükenmeye yol açar.
💔

3. Tükenme Dönemi

Uyum kapasitesi azalır

Sonuçları:

🆘 Stres uzun süre devam ettiğinde bu döneme girilir.
📊

Genel Uyum Sendromu Özeti

📌 Aşama 🧬 Organizmanın Tepkisi ⚠️ Olası Sonuç
Alarm "Savaş ya da kaç" tepkisi, adrenalin ve kortizol artışı Dikkat ve performans geçici olarak artabilir
Direnç Stresle baş etmeye çalışma, uyum sağlama Enerji tüketimi artar, yorgunluk başlar
Tükenme Uyum kapasitesinin azalması Tükenmişlik, hastalıklar, iş kazaları

📌 Hans Selye - Genel Uyum Sendromu (GAS)

⚖️

İş Stresi vs Tükenmişlik

📌 İş Stresi 🧩 Tükenmişlik
Kısa veya uzun süreli olabilir Genellikle uzun süreli stresin sonucudur
Her zaman olumsuz değildir; uygun düzeyde performansı artırabilir Olumsuz bir sendromdur
Dinlenme ve destekle azalabilir Daha kapsamlı müdahale gerektirir
İş dışı nedenlerden de kaynaklanabilir Çoğunlukla işle ilişkili kronik stres sonucu gelişir
Erken dönemde kontrol altına alınabilir İleri evrede işten ayrılmaya kadar gidebilir

📌 İş Stresi ve Tükenmişlik Karşılaştırması

📅 2023 MAYIS C 🟢 Kolay
Aşağıdakilerden hangisi iş stresine yol açan etkenlerden biri değildir?
A) Karar verme sürecine katılabilme
B) Kadrosunda yükselme olanağının olmaması
C) Vardiyalı çalışma
D) Görev tanımında belirsizlik olması
E) İş güvencesinin olmaması
📅 2023 MAYIS B 🟢 Kolay
Aşağıdakilerden hangisi iş stresinin gelişmesiyle ilgili faktörlerden biri değildir?
A) Uygun olmayan çalışma ortam ve koşulları
B) İş güvencesinin olması
C) Çalışanın işiyle ilgili karar verebilme yetkisinin olmaması
D) İşin yürütümü bakımından monoton bir iş olması
E) İş yükünün aşırı olması
🧘

Stres Yönetimi Stratejileri

🧑‍💼

Bireysel Stratejiler

🏛️

Örgütsel Stratejiler

📅 2022 ARALIK A 🟡 Orta
I. Çalışanın işini denetleyebilmesi
II. Egzersiz ve gevşeme yöntemleri
III. Esnek çalışma programı
Yukarıdakilerden hangileri stres yönetiminde örgütsel stratejilerdendir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III

📌 Egzersiz ve gevşeme teknikleri bireysel stratejidir, örgütsel değildir.

🔍

Kaza İncelemesinde Ruhsal Faktörler

🩺

Kaza incelemesinde "çalışanın genel sağlık bütünlüğü ve ruhsal zindeliği" analiz edilirken stres, iş baskısı, yorgunluk, psikososyal riskler sorgulanmalıdır. Eğitim, tecrübe, makine donanımı ve temizlik gibi faktörler fiziksel/organizasyonel kategoridedir.

💡 Sınav İpucu: Ruhsal zindelik için stres, iş baskısı, yorgunluk gibi psikososyal faktörler sorgulanır. Eğitim, tecrübe, makine donanımı ve temizlik fiziksel/organizasyonel kategoridedir.
📅 2026 Mayıs A 🔴 Zor
Kaza inceleme raporu hazırlanırken "çalışanın genel sağlık bütünlüğünü ve ruhsal zindeliğini" analiz etmek amacıyla, aşağıdakilerden hangisi sorgulanmalıdır?
A) Çalışan, işini güvenli bir şekilde yürütmesi için gerekli olan temel ve teknik İSG eğitimlerini tamamlamış mıydı?
B) Kazaya karışan çalışanın o iş kolunda, geçmişte yeterli iş tecrübesi ve deneyimi bulunmakta mıydı?
C) Kazanın meydana geldiği ekipmanın üzerinde bulunması gereken makine koruyucuları ve güvenlik donanımları takılı mıydı?
D) Kaza mahallindeki genel düzen ve temizlik kuralları, çalışmayı etkileyecek düzeyde yetersiz miydi?
E) Olay öncesinde çalışan, yoğun stres altında mıydı ve üzerinde, zamanında iş yetiştirme baskısı var mıydı?