İş Sağlığı ve Güvenliği – Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık Ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni Ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik, Tarım Kimyasalları ve Zararları, Kanserojen Veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık Ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik,Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik,İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik,Tozla Mücadele Yönetmeliği
Kimyasal maddenin ve metabolitinin uygun biyolojik ortamdaki konsantrasyonunun ve etki göstergesinin üst sınırıdır.
Avrupa Mevcut Ticari Kimyasal Maddeler Envanteri
Kimyasal maddelerin servis kayıt numarası
"Deri" işareti, vücuda önemli miktarda deri yoluyla geçebileceğini gösterir.
Avrupa Mevcut Ticari Kimyasal Maddeler Envanteri
Kimyasal maddelerin servis kayıt numarası
"Deri" işareti, vücuda önemli miktarda deri yoluyla geçebileceğini gösterir.
8 saatlik belirlenen referans süre için ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama.
Başka bir süre belirtilmedikçe, 15 dakikalık bir süre için aşılmaması gereken maruziyet üst sınır değeri.
20°C sıcaklıkta ve 101,3 kPa (760 mm civa basıncı) basınçtaki 1 m³ havada bulunan maddenin miligram cinsinden miktarı.
1 m³ havada bulunan maddenin mililitre cinsinden miktarı (ml/m³).
Çalışma süresinin herhangi bir bölümünde aşılmaması gereken maruziyet sınır değeri.
20+ Kimyasal Madde Tanımı · Sınıflandırma · Risk İfadeleri
Kimyasal maddeler, tehlikeli özelliklerine göre sınıflandırılır. Bu tanımlar, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yer alan temel kavramları içerir. İSG sınavlarında sıkça sorulan bu tanımlar, kimyasalların doğru sınıflandırılması ve güvenli yönetimi için kritik öneme sahiptir.
Solunduğunda, cilde nüfuz ettiğinde aşırı derecede hassasiyet meydana getirme özelliği olan ve daha sonra maruz kalınması durumunda karakteristik olumsuz etkilerin ortaya çıkmasına neden olan maddeler.
Parlama noktası 21°C - 55°C arasında olan sıvı haldeki maddeler.
Canlı doku ile temasında, dokunun tahribatına neden olabilen maddeler.
Kimyasal maddenin ve metabolitinin uygun biyolojik ortamdaki konsantrasyonunun ve etki göstergesinin üst sınırı.
Çevre ortamına girdiğinde çevrenin bir veya birkaç unsuru için hemen veya sonradan kısa veya uzun süreli tehlikeler gösteren maddeler.
Çok az miktarlarda solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deri yoluyla emildiğinde insan sağlığı üzerinde akut veya kronik hasarlara veya ölüme neden olan maddeler.
Doğal halde bulunan, üretilen, kullanılan veya atıklar da dahil olmak üzere ortaya çıkan, her türlü element, bileşik veya karışım.
8 saatlik sürede, çalışanların solunum bölgesindeki havada bulunan kimyasal madde konsantrasyonunun zaman ağırlıklı ortalamasının üst sınırı.
Özellikle yanıcı maddelerle olmak üzere diğer maddeler ile temasında önemli ölçüde ekzotermik reaksiyona neden olan maddeler.
Mukoza veya cilt ile direkt olarak ani, uzun süreli veya tekrarlanan temasında lokal eritem, eskar veya ödem oluşumuna neden olabilen, aşındırıcı olmayan maddeler.
Az miktarlarda solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deri yoluyla emildiğinde insan sağlığı üzerinde akut veya kronik hasarlara veya ölüme neden olan maddeler.
Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deriye nüfuz ettiğinde erkek ve dişilerin üreme fonksiyon ve kapasitelerini azaltan ve/veya doğacak çocuğu etkileyecek olumsuz etkileri meydana getiren maddeler.
Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deri yoluyla emildiğinde insan sağlığı üzerinde akut veya kronik hasarlara veya ölüme neden olan maddeler (Toksik'ten daha hafif).
Gelişmekte olan embriyo veya fetüste yapısal anormalliklere (doğum kusurlarına) neden olan maddelerdir.
Vücuda girdikten sonra kan dolaşımıyla tüm vücuda dağılan ve birden fazla organ veya sistemi etkileyen toksinlerdir.
Bağışıklık sistemini olumlu veya olumsuz yönde etkileyen, alerji, hipersensitivite veya immün yetmezlik oluşturabilen maddelerdir.
İşveren, işyerinde tehlikeli kimyasal madde bulunup bulunmadığını tespit etmek ve tehlikeli kimyasal madde bulunması halinde, çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden olumsuz etkilerini belirlemek üzere, 29/12/2012 tarihli ve 28512 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği hükümlerine uygun şekilde risk değerlendirmesi yapmakla yükümlüdür.
Kimyasal maddenin sağlık ve güvenlik yönünden tehlike ve zararları.
Tedarikçilerden sağlanan Türkçe Güvenlik Bilgi Formu.
Yetkilendirilmiş laboratuvar tarafından tespit edilen maruziyetin türü, düzeyi ve süresi.
Kimyasal maddenin miktarı, kullanma şartları ve kullanım sıklığı.
Bu Yönetmelik eklerinde verilen mesleki maruziyet sınır değerleri ve biyolojik sınır değerleri.
Alınan ya da alınması gereken önleyici tedbirlerin etkisi.
Varsa, daha önce yapılmış olan sağlık gözetimlerinin sonuçları.
Birden fazla kimyasal madde ile çalışılan işlerde, bu maddelerin her biri ve birbirleri ile etkileşimleri.
Bakım, onarım, kurulum, işletmeye alma, devre dışı bırakma gibi işlerde kimyasal madde maruziyeti nedeniyle meydana gelebilecek ve çalışanın sağlığını ve güvenliğini olumsuz etkileyebilecek durumlar.
İşveren, tedarikçiden veya diğer kaynaklardan risk değerlendirmesi için gerekli olan ek bilgileri edinir. Bu bilgiler, kullanıcılara yönelik olarak, varsa kimyasal maddelerin yürürlükteki mevzuatta yer alan özel risk değerlendirmelerini de içerir.
Tehlikeli kimyasal maddeler içeren yeni bir faaliyete ancak risk değerlendirilmesi yapılarak belirlenen her türlü önlem alındıktan sonra başlanır.
İşyerinde uygun düzenleme ve iş organizasyonu yapılır.
Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışmalar, en az sayıda çalışan ile yapılır.
Çalışanların maruz kalacakları madde miktarlarının ve maruziyet sürelerinin mümkün olan en az düzeyde olması sağlanır.
İşyerinde kullanılması gereken kimyasal madde miktarı en az düzeyde tutulur.
İşyeri bina ve eklentileri her zaman düzenli ve temiz tutulur.
Çalışanların kişisel temizlikleri için uygun ve yeterli şartlar sağlanır.
Tehlikeli kimyasal maddelerin, atık ve artıkların işyerinde en uygun şekilde işlenmesi, kullanılması, taşınması ve depolanması için gerekli düzenlemeler yapılır.
İkame yöntemi uygulanarak, tehlikeli kimyasal madde yerine çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden tehlikesiz veya daha az tehlikeli olan kimyasal madde kullanılır.
Yapılan işin özelliği nedeniyle ikame yöntemi kullanılamıyorsa, risk değerlendirmesi sonucuna göre ve öncelik sırasıyla aşağıdaki tedbirler alınarak risk azaltılır:
Çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden risk oluşturabilecek bakım onarım işleri de dahil tehlikeli kimyasal maddelerle çalışmalarda ve teknolojik gelişmeler de dikkate alınarak uygun proses ve mühendislik kontrol sistemleri seçilir ve uygun makine, malzeme ve ekipman kullanılır.
Riski kaynağında önlemek üzere; uygun iş organizasyonu ve yeterli havalandırma sistemi kurulması gibi toplu koruma önlemleri uygulanır.
Tehlikeli kimyasal maddelerin olumsuz etkilerinden çalışanların toplu olarak korunması için alınan önlemlerin yeterli olmadığı hallerde bu önlemlerle birlikte kişisel korunma yöntemleri uygulanır.
Alınan önlemlerin etkinliğini ve sürekliliğini sağlamak üzere yeterli kontrol, denetim ve gözetim sağlanır.
İşveren, çalışanların sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasal maddelerin düzenli olarak ölçümünün ve analizinin yapılmasını sağlar. İşyerinde çalışanların kimyasal maddelere maruziyetini etkileyebilecek koşullarda herhangi bir değişiklik olduğunda bu ölçümler tekrarlanır. Ölçüm sonuçları, bu Yönetmelik eklerinde belirtilen mesleki maruziyet sınır değerleri dikkate alınarak değerlendirilir.
İşveren, 6 ncı maddede belirtilen yükümlülükleri yerine getirirken, bu maddenin birinci fıkrasının (h) bendinde belirtilen ölçüm sonuçlarını da göz önünde bulundurur. Mesleki maruziyet sınır değerlerinin aşıldığı her durumda, işveren bu durumun en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri alır.
30/4/2013 tarihli ve 28633 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik hükümleri saklı kalmak kaydıyla işveren, risk değerlendirmesi sonuçlarını ve risk önleme prensiplerini temel alarak, çalışanları kimyasal maddelerin fiziksel ve kimyasal özelliklerinden kaynaklanan tehlikelerden korumak için, bu maddelerin işlenmesi, depolanması, taşınması ve birbirini etkileyebilecek kimyasal maddelerin birbirleriyle temasının önlenmesi de dâhil olmak üzere, yapılan işin özelliğine uygun olarak öncelik sırasına göre teknik önlemleri alır ve idari düzenlemeleri yapar.
İş ekipmanı ve çalışanların korunması için sağlanan koruyucu sistemlerin tasarımı, imali ve temini, sağlık ve güvenlik yönünden yürürlükteki mevzuata uygun şekilde yapılır. İşveren, patlayıcı ortamlarda kullanılacak bütün donanım ve koruyucu sistemlerin Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) hükümlerine uygun olmasını sağlar.
Patlama basıncının etkisini azaltacak düzenlemeler yapılır.
Tesis, makine ve ekipmanın sürekli kontrol altında tutulması sağlanır.
İşyerlerinde, tehlikeli kimyasal maddelerin depolandığı tankların kullanımında TS EN 14197 ve TS EN ISO 21009 standart serilerine uyulur.
18/6/2013 tarihli ve 28681 sayılı RG · İşyerlerinde Acil Durumlar Hk. Yönetmelik
İşveren, İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik saklı kalmak kaydıyla, işyerindeki tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanacak acil durumlarda aşağıdaki hususları dikkate alır:
Acil durumların olumsuz etkilerini azaltacak önleyici tedbirler derhal alınır ve çalışanlar durumdan haberdar edilir.
Etkilenmiş alana giren kişilere uygun KKD ve özel güvenlik ekipmanı verilir.
Tehlikeli kimyasallarla ilgili bilgiler ve acil durum prosedürleri kullanıma hazır bulundurulur.
📜 MADDE İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (18/6/2013 tarihli ve 28681 sayılı RG) kapsamında tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanan acil durumlarda işverenin yükümlülükleri yukarıda belirtilen esaslara göre yerine getirilir.
15/5/2013 tarihli ve 28648 sayılı RG · Çalışanların İSG Eğitimleri Usul ve Esasları Yönetmeliği
İşveren, Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik saklı kalmak kaydıyla çalışanların ve temsilcilerin eğitimini ve bilgilendirilmelerini sağlar. Bu eğitim ve bilgilendirilmeler özellikle aşağıdaki hususları içerir:
Risk değerlendirmesi sonucunda elde edilen bilgiler çalışanlara aktarılır.
İşyerinde bulunan veya ortaya çıkabilecek tehlikeli kimyasal maddeler hakkında:
Çalışanların kendilerini ve diğer çalışanları tehlikeye atmamaları için:
Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmeliği uygun olarak hazırlanan ve tedarikçilerden sağlanan Türkçe Güvenlik Bilgi Formları (SDS) hakkında bilgiler.
Tehlikeli kimyasal madde bulunan bölümler, kaplar, boru tesisatı ve benzeri tesisatla ilgili mevzuata uygun olarak etiketleme/kilitleme ile ilgili bilgiler.
Tehlikeli kimyasallarla yapılan çalışmalarda eğitim ve bilgiler, risk değerlendirmesi sonucu ortaya çıkan riskin derecesi ve özelliğine bağlı olarak:
Kimyasal madde üreticileri veya tedarikçileri, işverenin talep etmesi halinde, risk değerlendirmesi için gerekli olan tüm bilgileri vermek zorundadır:
Kullanımı Yasak Kimyasallar · Ek-3
Ek-3'te liste halinde belirtilen kimyasal maddelerle yapılacak çalışmalarda aşağıda belirtilen hususlara uyulur:
Ek-3'te belirtilen kimyasal maddelerden veya bu maddelerin kullanıldığı işlemlerden kaynaklanan sağlık ve güvenlik risklerinden korunmak için:
Belirtilen oranlardan fazla bulunması halinde üretilmesi, kullanılması ve işlemlerin yapılması
Tam kapalı sistemlerde, mümkün olan en az miktarlarda ve maruziyetin önlenmesi şartıyla Bakanlıktan izin alınarak aşağıdaki hallerde çalışma yapılır:
(b) bendinde belirtilen çalışmalar için izin isteyenler Bakanlığa aşağıdaki bilgileri vermekle yükümlüdür:
| EINECS No | CAS No | Madde Adı | Yasak Uygulanmayacak Limit Değer |
|---|---|---|---|
| 202-080-4 | 91-59-8 | 2-naftilamin ve tuzları | % 0,1 (ağırlıkça) |
| 202-177-1 | 92-67-1 | 4-aminodifenil ve tuzları | % 0,1 (ağırlıkça) |
| 202-199-1 | 92-87-5 | Benzidin ve tuzları | % 0,1 (ağırlıkça) |
| 202-204-7 | 92-93-3 | 4-nitrodifenil | % 0,1 (ağırlıkça) |
Bu maddelerin başka bir kimyasal madde içindeki veya atık maddedeki konsantrasyonu, yukarıda verilen limit değerlerin altında bulunuyorsa bu yasak uygulanmaz.
MADDE 12 · 6331 sayılı Kanun · 15 inci madde
Yapılan risk değerlendirmesi sonucunda sağlık yönünden risk altında olduğu saptanan çalışanlar uygun sağlık gözetimine tabi tutulur.
Risk değerlendirmesi sonucunda sağlık yönünden risk altında olduğu saptanan çalışanlar uygun sağlık gözetimine tabi tutulur.
Sağlık gözetimi sonuçları koruyucu önlemlerde dikkate alınır:
Bu gözetimler, hastalık ve etkilenmeyi tespit edecek geçerli tekniklerin bulunduğu durumlarda yapılır.
Ek-2'de belirtilen biyolojik sınır değeri bulunan tehlikeli kimyasal maddelerle çalışmalarda aynı ek'teki prosedüre uygun sağlık gözetimi yapılır.
Sağlık gözetimine tabi tutulan her çalışan için kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları tutulur ve güncellenir.
Kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları:
İleriki değerlendirme için gizlilik dikkate alınarak uygun şekilde tutulur ve muhafaza edilir.
Kayıtların bir örneği, istenmesi halinde Bakanlığa verilir.
Çalışanlar, kendilerine ait sağlık muayene sonuçları ve etkilenme düzeylerine ait bilgileri görme hakkına sahiptir.
İşyerinde faaliyetin sona ermesi halinde kayıtlar SGK il müdürlüğüne teslim edilir.
Sağlık gözetimi sonucunda; tehlikeli kimyasal maddeye maruz kalan çalışanda tanımlanabilir bir hastalık veya olumsuz sağlık etkisi görülmesi veya biyolojik sınır değerin aşıldığının tespit edilmesi halinde:
Çalışan durumdan haberdar edilir, gerekli bilgi ve tavsiyeler verilir
| Madde / Parametre | Biyolojik Sınır Değer | Tıbbi Gözetim Koşulları |
|---|---|---|
| Kurşun ve iyonik kurşun bileşikleri | 70 μg Pb/100 ml kan |
1.
Havadaki kurşun 0.075 mg/m³ üzeri (40 saat/hafta)
2. Kandaki kurşun 40 μg/100 ml üzeri |
Biyolojik izleme, absorbsiyon spektrometri veya eşdeğer sonucu veren bir başka metod kullanılarak kanda kurşun seviyesinin (PbB) ölçümünü kapsar.
📜 MADDE 12 6331 sayılı Kanun · 15 inci madde kapsamında sağlık gözetimi yukarıda belirtilen esaslara göre yapılır. Ek-2'deki biyolojik sınır değerler ve sağlık gözetimi önlemleri uygulanır.
TWA · STEL · CEILING · Akut/Kronik Yükümlülük
📜 OEL Mesleki Maruziyet Sınır Değerleri (Occupational Exposure Limits) çalışanların tehlikeli kimyasal maddelere maruziyetinin değerlendirilmesinde ve kontrolünde temel referans değerlerdir.
OEL · Yükümlülük · IARC · Sağlık Etkileri · Ezber Bilgisi
🔴 IARC Grup 1 (Kesin Kanserojen): Asbest, Silis, Kadmiyum, Krom VI, Nikel, Berilyum, Arsenik, Benzen, Formaldehit, Dioksin, Etilen Oksit, Vinil Klorür, Sülfürik Asit (sis) | 🟡 IARC Grup 2A/2B: Kurşun (2A), Cıva (2B) | 🔵 Meslek Hastalıkları: Asbestozis (10 yıl), Silikozis (10 yıl), Kurşun (3 yıl), Kadmiyum (5 yıl), Berilyozis (5 yıl) | 🟠 Ezber: Asbest=Mezotelyoma, Benzen=Lösemi, Silis=Silikozis, Krom VI=Kanser, CO=Sessiz Katil, H₂S=Çürük Yumurta
📜 YÖNETMELİK Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yer alan kimyasalların OEL değerleri, yükümlülük süreleri, IARC sınıflamaları ve sağlık etkileri yukarıdaki tabloda özetlenmiştir. İSG sınavlarında sıkça sorulan ezber bilgiler vurgulanmıştır.
Benzo(a)piren · PAH · Kömür Katranı · Egzoz · IARC Grup 1
Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar (PAH), organik maddelerin eksik yanması sonucu oluşan, birden fazla aromatik halka içeren kanserojen bileşiklerdir. Benzo(a)piren (B(a)P) en iyi bilinen ve en toksik PAH bileşiğidir. IARC Grup 1 olarak sınıflandırılan PAH'lar, akciğer kanseri, mesane kanseri ve cilt kanserine neden olabilir.
🔴 IARC Grup 1 (Kesin Kanserojen): Benzo(a)piren, Benzo(a)antrasen, Krizen, Benzo(b)fluoranten, Dibenzo(a,h)antrasen | 🟡 IARC Grup 2A/2B: Benzo(k)fluoranten, İndeno(1,2,3-cd)piren, Floranten, Naftalen | ⚪ Grup 3: Benzo(g,h,i)perilen, Fenantren, Antrasen, Piren | 🟣 Kaynak: Kömür katranı, Egzoz, Tütün dumanı, Mangal kömürü, Asfalt
📜 YÖNETMELİK Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar (PAH), Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında değerlendirilir. Benzo(a)piren en iyi bilinen PAH olup, IARC Grup 1 kanserojen olarak sınıflandırılmıştır. PAH'lar kömür katranı, egzoz gazları, tütün dumanı ve mangal kömürü gibi kaynaklardan oluşur.
Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar · Benzo(a)piren · IARC Grup 1 · Kömür Katranı
Basit Boğucu Gazlar · Oksijen Yerine Geçer · Boğulma Riski
Soygazlar, Periyodik Tablo'nun 18. Grubunda yer alan, renksiz, kokusuz, tatsız ve son derece düşük kimyasal reaktiviteye sahip elementlerdir. Oksijenin yerini alarak ortamda oksijen seviyesini düşürürler ve basit boğucu etki gösterirler. Endüstride kaynak, aydınlatma, soğutma ve elektronik alanlarında yaygın kullanılırlar.
📜 SOYGAZLAR Soygazlar (Asal Gazlar), Periyodik Tablo'nun 18. grubunda yer alan helyum, neon, argon, kripton, ksenon ve radon elementleridir. Tümü renksiz, kokusuz, inert gazlardır ve oksijenin yerini alarak ortamda basit boğucu etki gösterirler. Radon radyoaktif özelliği ile akciğer kanseri riski oluşturur ve IARC Grup 1 kanserojen olarak sınıflandırılmıştır. Kapalı alanlarda havalandırma hayati önem taşır.
Alifatik · Aromatik · Polialkoller · Toksisite · OEL · Yanıcılık
Alkoller, hidroksil (-OH) grubu içeren organik bileşiklerdir. Yanıcı, uçucu ve çoğu su ile karışabilen özelliktedirler. Endüstride çözücü, dezenfektan, antifriz, yakıt ve kimyasal sentez alanlarında yaygın kullanılırlar. Metanol en toksik olanıdır ve körlük yapabilirken, etanol gıda ve içecek sanayinde kullanılır.
🔴 Metanol: Körlük · En toksik alkol | 🟢 Etanol: Dezenfektan · Fermantasyon | 🔵 IPA: Elektronik temizliği | 🟢 Etilen Glikol: Antifriz · Böbrek yetmezliği | 🟢 Propilen Glikol: Gıda katkısı · Düşük toksisite | ⚪ Gliserin: Nemlendirici · Kozmetik | 🔴 Fenol: Keskin koku · Korozif · Yanık | 🔵 Sikloheksanol: Naylon üretimi
*OEL değerleri mg/m³ (ppm) olarak verilmiştir. Deri işareti: Deri yoluyla emilim riski.
📜 YÖNETMELİK Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında alkoller; yanıcılık, toksisite, OEL değerleri ve yükümlülük süreleri açısından değerlendirilir. Metanol ve fenol en toksik alkoller olup, kapalı alanlarda buhar konsantrasyonuna dikkat edilmelidir.
İnorganik · Organik · Korozif · Toksisite · OEL · Yanık
Asitler, pH değeri 7'den düşük olan, ekşi tatlı, korozif ve genellikle suda iyonlaşarak H⁺ iyonu veren bileşiklerdir. Endüstride metal temizleme, gübre, akü, patlayıcı, cam aşındırma ve gıda alanlarında yaygın kullanılırlar. Hidroflorik asit (HF) en tehlikeli asit olup, deriden emilerek kemikleri ve kalbi etkiler.
20+ Asit · Halk Arası Adları · Kullanım Alanları · Formüller
Kostik · Kireç · Amonyak · Karbonat · Hipoklorit · pH>7
🔴 Kostik Soda: NaOH (Sodyum Hidroksit) | 🔴 Potas Kostik: KOH (Potasyum Hidroksit) | 🔵 Sönmüş Kireç: Ca(OH)₂ | 🟠 Sönmemiş Kireç: CaO (Su ile reaksiyon) | 🟡 Çamaşır Sodası: Na₂CO₃ | 🔴 Çamaşır Suyu: NaOCl (Oksitleyici) | ⚪ Karbonat: NaHCO₃ (Zayıf baz) | 🟢 Amonyak: NH₄OH (Tahriş edici) | 🔴 Baryum: Ba(OH)₂ (Zehirli) | 🟢 Magnezya Sütü: Mg(OH)₂ (Antiasit)
📜 KİMYASAL SINIFLANDIRMA Alkali (Baz) Maddeler, pH değeri 7'den büyük olan, suda iyonlaşarak OH⁻ iyonu veren bileşiklerdir. Kostik soda, potas kostik, sönmüş/sönmemiş kireç, amonyak, çamaşır sodası en yaygın alkali maddelerdir. İSG açısından aşındırıcılık, su ile reaktivite ve zehirlilik en önemli tehlikeleridir.
Oksitleyici · Peroksit · Klorat · Nitrat · GHS Tehlike Kodları
Yükseltgen (Oksitleyici) maddeler, diğer maddelerle temasında yangın ve patlama riski oluşturabilen, elektron alarak diğer maddelerin oksitlenmesine neden olan kimyasallardır. GHS sınıflandırmasında Oksitleyici (Oxidizing) sembolü ile gösterilirler. Yanıcı maddelerden uzakta saklanmalıdırlar.
🟡 GHS Oksitleyici: H270 · H271 · H272 | 🔴 En Tehlikeliler: Amonyum Nitrat, Potasyum Klorat, Berilyum Peroksit | 🔵 Depolama: Kuru · Serin · Karanlık · Yanıcılardan uzak | 🟢 Güvenli: Sodyum Hipoklorit (seyreltik), Kalsiyum Hipoklorit | 🔴 Risk: Yanıcı maddelerle patlama · Yangını şiddetlendirir · Solunum tahrişi
📜 GHS SINIFLANDIRMA Yükseltgen (Oksitleyici) maddeler, GHS (Küresel Uyumlaştırılmış Sistem) kapsamında Oksitleyici (Oxidizing) sembolü ile gösterilir. Peroksitler, kloratlar, nitratlar ve hipokloritler bu grubun başlıca örnekleridir. Yanıcı maddelerden uzakta, serin ve kuru yerde saklanmalıdırlar.
Kurşun · Cıva · Kadmiyum · Krom · Nikel · Arsenik · Berilyum · OEL · IARC
Ağır Metaller, yoğunluğu 5 g/cm³'ten büyük olan metallerdir. Kurşun, cıva, kadmiyum, krom, nikel, arsenik, berilyum başlıca ağır metallerdir. Biyobirikim yaparlar, kanserojen ve nörotoksik etkileri vardır. OEL değerleri oldukça düşüktür.
🔴 IARC Grup 1: Kadmiyum, Krom VI, Nikel, Arsenik, Berilyum | 🟡 IARC Grup 2A/2B: Kurşun (2A), Cıva (2B), Kobalt (2A) | 🟠 En Uzun Kronik Yükümlülük: Kadmiyum (5 yıl), Kurşun (3 yıl) | 🔵 En Düşük OEL: Berilyum (0,002 mg/m³), Kadmiyum (0,01 mg/m³), Arsenik (0,01 mg/m³)
📜 YÖNETMELİK Ağır Metaller, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında değerlendirilir. Kurşun, cıva, kadmiyum, krom VI, nikel, arsenik, berilyum başlıca ağır metallerdir. OEL değerleri oldukça düşük olup, kronik maruziyet ciddi sağlık sorunlarına yol açar. IARC Grup 1 kanserojen olarak sınıflandırılan ağır metaller (kadmiyum, krom VI, nikel, arsenik, berilyum) özel önem taşır.
Maddenin Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği tarafından verilen adıdır.
Polimer oluşturma tepkimesinde kullanılan özel işlem koşullarında kendine benzeyen veya benzemeyen moleküllere ardışık olarak eklenen kovalent bağlar oluşturma kapasitesine sahip maddedir.
Ardışık bir ya da daha fazla tipteki monomer birimlerinin oluşturduğu, molekül ağırlıklarına göre dağılan ve molekül ağırlığındaki farklılığın birincil olarak monomer sayısındaki farklılığa dayandırıldığı molekül dizileri ile belirlenmiş;
| Monomer | Oluşan Polimer | Nerede Kullanılır? | Görsel |
|---|---|---|---|
| Etilen | Polietilen (PE) | Market poşeti | 🛍️ |
| Propilen | Polipropilen (PP) | Sandalye, kapak | 🪑 |
| Vinil klorür | PVC | Su borusu | 🔧 |
| Stiren | Polistiren | Köpük bardak | 🥤 |
| Glikoz | Nişasta | Bitkiler | 🌱 |
| Amino asit | Protein | İnsan vücudu | 🧬 |
| H | Tehlike ifadesi (Hazard) |
| P | Önlem ifadesi (Precautionary) |
| EUH | AB'ye özgü ek tehlike ifadesi |
| GHS | Küresel Uyumlaştırılmış Sistem |
| CLP | AB'de GHS'yi uygulayan sistem |
| Kod | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| H2xx | Fiziksel tehlike | H225: Alevlenir sıvı |
| H3xx | Sağlık tehlikesi | H314: Cilt yanığı |
| H4xx | Çevre tehlikesi | H410: Sucul toksik |
| Kod | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| P1xx | Genel önlemler | P101: Etiketi bulundurun |
| P2xx | Önleme | P210: Isıdan uzak tutun |
| P3xx | Müdahale | P301+P310: Zehir merkezini ara |
| P4xx | Depolama | P403: Havalandır |
| P5xx | Bertaraf | P501: Mevzuata uygun |
| Kod | Anlamı |
|---|---|
| EUH001 | Kuru halde patlayıcıdır |
| EUH014 | Su ile şiddetli reaksiyon |
| EUH018 | Patlayıcı/yanıcı buhar-hava |
| EUH029 | Su ile toksik gaz |
| EUH031 | Asitlerle toksik gaz |
| EUH032 | Asitlerle çok toksik gaz |
| EUH066 | Ciltte kuruluk/çatlak |
| EUH070 | Gözle temas toksik |
| EUH071 | Solunum yolları aşındırıcı |
| EUH201 | Kurşun içerir |
| EUH204 | İzosiyanatlar; alerjik |
| EUH205 | Epoksi; alerjik |
| EUH208 | Hassaslaştırıcı; alerjik |
| EUH210 | SDS talep üzerine |
| EUH211 | Püskürtme tehlikeli damlacık |
| EUH212 | Solunabilir tehlikeli toz |
| EUH401 | Talimatlara uyun |
Bağımsız · Antagonizma · Additif · Sinerjik · Potansiyalizasyon
İşyerinde çalışanlar genellikle tek bir kimyasal maddeye değil, birden fazla kimyasal maddeye birlikte maruz kalırlar. Bu durumda maddelerin birbirleriyle etkileşimleri sonucu oluşan toplam etki, farklı mekanizmalarla gerçekleşebilir.
📜 TOKSİKOLOJİ Kimyasal maddelerin birlikte etki mekanizmaları, işyerinde risk değerlendirmesi yapılırken mutlaka dikkate alınmalıdır. Sinerjik etki gösteren maddelerin birlikte bulunduğu ortamlarda maruziyet sınır değerleri daha düşük tutulmalıdır.
Acil Durum Müdahalesi İçin Malzemelerin Tehlikelerinin Belirlenmesi
📜 STANDART NFPA 704 - Acil Durum Müdahalesi İçin Malzemelerin Tehlikelerinin Belirlenmesine İlişkin Standart Sistem. Kimyasalların yanıcılık, sağlık, reaktivite ve özel tehlikeler açısından sınıflandırılması.
Üreme Toksisitesi · IARC Kanserojen Sınıflaması
Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deriye nüfuz ettiğinde erkek ve dişilerin üreme fonksiyon ve kapasitelerini azaltan ve/veya doğacak çocuğu olumsuz etkileyen maddelerdir.
IARC tarafından belirlenen kanserojen sınıflandırması, kimyasalların insanlarda kanser yapma potansiyelini derecelendirir. Grup 1 en yüksek, Grup 4 en düşük risk seviyesini gösterir.
📜 SINIFLANDIRMA Üreme Toksisitesi Kategori 1, 2, 3 ve IARC Kanserojen Sınıflaması Grup 1, 2A, 2B, 3, 4 kimyasal maddelerin sınıflandırılmasında temel referanslardır.
Organik · İnorganik · Karbon · Farklar · Örnekler
Karbon (C) atomu içeren, genellikle canlı organizmalarda bulunan veya sentezlenen kimyasal maddelerdir. Karbon-hidrojen (C-H) bağı içerirler.
Karbon atomu içermeyen veya çok basit karbonlu (örneğin CO₂, CO) olan, genellikle canlı olmayan kaynaklardan elde edilen kimyasal maddelerdir. C-H bağı içermezler.
| Kriter | Organik | İnorganik |
|---|---|---|
| Karbon İçeriği | ✅ Karbon içerir | ❌ Karbon içermez (çoğu) |
| C-H Bağı | ✅ C-H bağı içerir | ❌ C-H bağı içermez |
| Kaynak | Canlı organizmalar | Mineraller, kayalar |
| Yanıcılık | Genellikle yanıcı | Genellikle yanmaz |
| Çözünürlük | Organik çözücülerde çözünür | Suda çözünür (çoğu) |
| Yapı | Karmaşık, zincir/halka yapılı | Basit, iyonik/kristal yapılı |
| Örnek | Benzen, Etanol, Metan, Aseton | NaCl, H₂O, HCl, H₂SO₄, NaOH |
Organik = Karbon içerir + C-H bağı içerir + Canlı kaynaklı + Genellikle yanıcı
İnorganik = Karbon içermez (çoğu) + C-H bağı içermez + Mineral kaynaklı + Genellikle yanmaz
İstisnalar: CO₂, CO, HCO₃⁻ (karbon içerir ama inorganiktir)
Karbon içeren, uçucu ve yanıcı özellik gösteren, diğer maddeleri çözme yeteneğine sahip sıvı veya gaz halindeki kimyasal maddelerdir.
🔵 Uçucu: Oda sıcaklığında buharlaşır | 🔴 Yanıcı: Çoğu kolay alevlenir | 🟣 Benzen: IARC Grup 1 · Lösemi | 🟡 Toluen: Tiner kokusu · 1 yıl | 🔵 Heksan: Nörotoksik | 🔴 Kloroform: Karaciğer hasarı · Deri | 🔴 Asetilen: %2,5-100 patlama · Basınç altında patlayıcı · Kaynak gazı
📜 YÖNETMELİK Organik çözücüler, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında değerlendirilir. Alifatik, aromatik, halojenli, alkoller ve ketonlar olarak sınıflandırılır. Benzen (IARC Grup 1), toluen, ksilen en yaygın olanlarıdır. Asetilen ise %2,5 – 100 patlama aralığı ile en geniş patlama sınırına sahip gazdır.
Kalıcı Organik Kirleticiler · Biyobirikim · Toksisite · POP
Organik kirleticiler, karbon (C) atomu içeren, doğal veya insan faaliyetleri sonucu çevreye yayılan; insan sağlığına, diğer canlılara ve ekosisteme zarar verebilen kimyasal maddelerdir. Bu maddeler hava, su ve toprakta uzun süre kalabilir, canlıların vücudunda birikebilir ve besin zinciri boyunca taşınabilir.
Kalıcı Organik Kirleticiler (POP'lar); çevrede uzun yıllar bozulmadan kalan, yağ dokusunda biriken, besin zinciri boyunca taşınabilen ve toksik etkileri bulunan organik kimyasal maddelerdir.
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| 🧪 Karbon içerir. | Organik yapıya sahiptirler. |
| ⏳ Çevrede uzun süre kalırlar. | Kolay parçalanmazlar. |
| 🧈 Yağda çözünürler. | Yağ dokusunda depolanırlar. |
| 💧 Suda az çözünürler. | Bu nedenle uzun süre çevrede kalabilirler. |
| 📈 Biyobirikim yaparlar. | Canlıların dokularında zamanla birikirler. |
| 🔗 Besin zinciriyle taşınırlar. | Zincirin üst basamaklarında derişimleri artar (biyobüyütme). |
| ☠️ İnsan ve çevre için toksiktirler. | Kanser, hormon bozukluğu, bağışıklık ve üreme sistemi üzerinde olumsuz etkiler. |
| 🌍 Uzak mesafelere taşınabilirler. | Rüzgâr ve su akımlarıyla farklı bölgelere ulaşabilirler. |
📜 POP Kalıcı Organik Kirleticiler (POP), Stockholm Sözleşmesi kapsamında kontrol altına alınan, çevrede uzun yıllar bozulmadan kalan, yağ dokusunda biriken ve besin zinciri boyunca taşınabilen toksik maddelerdir. İSG açısından biyobirikim ve biyobüyütme kavramları önemlidir.
Dioksin · Furan · PCB · DDT · Aldrin · Dieldrin · Endrin · Heptaklor · Klordan · Mireks
Kalıcı Organik Kirleticiler (POP), çevrede uzun yıllar bozulmadan kalan, yağ dokusunda biriken, besin zinciri boyunca taşınabilen ve kanserojen, hormonal bozukluk, bağışıklık sistemi hasarı gibi ciddi sağlık etkileri olan organik kimyasal maddelerdir. Stockholm Sözleşmesi kapsamında kontrol altına alınmıştır.
🔴 IARC Grup 1: Dioksin, Furan, PCB, Heksaklorobenzen | 🟡 IARC Grup 2A/2B: DDT, Dieldrin, Heptaklor, Klordan, Mireks, Toksapen, Klordekon | 🟢 Yasaklı (Stockholm): DDT, Aldrin, Dieldrin, Endrin, Heptaklor, Klordan, Mireks, HCB, Toksapen, Klordekon | 🔵 Ezber: Dioksin=Yanma, PCB=Trafo Yağı, DDT=Yasak Böcek İlacı, Mireks=Karınca İlacı
📜 STOCKHOLM SÖZLEŞMESİ Kalıcı Organik Kirleticiler (POP), Stockholm Sözleşmesi kapsamında kontrol altına alınan ve birçok ülkede üretimi ve kullanımı yasaklanan maddelerdir. Dioksin, Furan, PCB, DDT, Aldrin, Dieldrin, Endrin, Heptaklor, Klordan, Mireks, Heksaklorobenzen, Toksapen ve Klordekon bu kapsamda değerlendirilir.
PCDD · PCDF · Kalıcı Organik Kirletici · IARC Grup 1
Dioksinler, yapısal ve kimyasal olarak poliklorlanmış dibenzodioksinler (PCDD) ve poliklorlanmış dibenzofuranlar (PCDF) sınıfını temsil eder. Kalıcı Organik Kirleticiler (POP) grubunda yer alırlar ve IARC Grup 1 kanserojen olarak sınıflandırılmıştır.
LD50 · LC50 · Oral · Dermal · Inhalasyon · Kategori 1-4
LD (Lethal Dose - Öldürücü Doz), bir maddenin belirli bir canlı popülasyonunun %50'sini öldüren doz miktarıdır. LD50 en yaygın kullanılan toksisite göstergesidir. CLP/GHS (Sınıflandırma, Etiketleme ve Ambalajlama) sistemine göre maddeler akut toksisite açısından 4 kategoriye ayrılır. Kategori 1 en toksik, Kategori 4 en az toksiktir.
🔴 Kategori 1: ≤ 5 mg/kg (oral) · En toksik · H300 | 🟠 Kategori 2: 5-50 mg/kg · Çok toksik · H300 | 🟡 Kategori 3: 50-300 mg/kg · Toksik · H301 | 🟢 Kategori 4: 300-2000 mg/kg · Zararlı · H302 | 🔵 Not: LD50 değeri küçüldükçe toksisite artar
📜 CLP/GHS CLP Yönetmeliği (Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik) kapsamında akut toksisite sınıflandırması LD50 ve LC50 değerlerine göre yapılır. Kategori 1 (en toksik) ile Kategori 4 (en az toksik) arasında 4 farklı kategori bulunur. H ifadeleri (H300, H301, H302, H310, H311, H312, H330, H331, H332) maruziyet yoluna göre değişir.
Basit Boğucu · Kimyasal Boğucu · Tahriş Edici · Sistemik Etki · Patlama/Yanma
Sınıflandırma · Özellikler · Örnekler
Özellik: Oksijenin yerini alır, zehirli değil
Örnekler: N₂, He, Ar, CH₄, CO₂, H₂
Özellik: Hücresel solunumu engeller
Örnekler: CO, H₂S, HCN
Özellik: Solunum/göz/cilt tahrişi
Örnekler: Cl₂, NH₃, SO₂, NO₂, Fosgen
| Gaz | Sınıf | Patlama Aralığı | Kritik Not |
|---|---|---|---|
| Metan (CH₄) | Basit boğucu | %5 – 15 | Grizu patlamaları |
| Karbon monoksit (CO) | Kimyasal boğucu | %12,5 – 74 | Karboksihemoglobin, sessiz katil |
| Asetilen (C₂H₂) | Parlayıcı / Patlayıcı | %2,5 – 100 | Çok geniş patlama aralığı, basınç altında patlayıcı, kaynak gazı |
| Hidrojen sülfür (H₂S) | Kimyasal boğucu | %4,3 – 46 | Koku felci, çürük yumurta |
| Hidrojen siyanür (HCN) | Kimyasal boğucu | %5,6 – 40 | Sitokrom oksidaz, acı badem |
| Fosgen (COCl₂) | Tahriş edici | Yanıcı değil | Gecikmiş akciğer ödemi, taze saman |
| Azotdioksit (NO₂) | Tahriş edici | Yanıcı değil | Silo doldurucu hastalığı |
| Klor (Cl₂) | Tahriş edici | Yanıcı değil | Sarımsı-yeşil, akciğer ödemi |
| Hidrojen (H₂) | Basit boğucu | %4 – 75 | Çok geniş patlama aralığı |
🔵 Basit boğucu: O₂ yerine geçer · Zehirli değil
🔴 Kimyasal boğucu: O₂ kullanımını engeller · Toksik
🟠 Tahriş edici: Solunum/göz/cilt tahrişi
🟢 Toksik: Organ hasarı · Düşük konsantrasyonda zehirlenme
📊 Tablo: Formül · Sınıf · Koku · Patlama aralığı · Kritik risk
Organik Peroksitler · Özellikler · Kullanım · Saklama · Zararlar
Peroksitler, -O-O- peroksit bağı içeren bileşiklerdir. Organik peroksitler, organik yapıda peroksit bağı bulunan kararsız ve patlayıcı özellik gösteren maddelerdir. Isı, ışık, sürtünme ve darbe ile kolayca ayrışarak yangın ve patlamaya neden olabilirler.
🔴 Benzoil Peroksit: Diş beyazlatma, akne tedavisi | 🟠 MEKP: Polyester reçine, fiberglas | 🟠 Kümen Hidroperoksit: Fenol/Aseton üretimi | 🔴 Saklama: Karanlık + Serin + Tarih etiketi | 🔴 Tehlike: Patlayıcı (ısı/darbe), Oksitleyici, Tahriş edici
📜 KİMYASAL SINIFLANDIRMA Organik Peroksitler, -O-O- peroksit bağı içeren kararsız ve patlayıcı bileşiklerdir. Benzoil peroksit, MEKP, di-tert-bütil peroksit, kümen hidroperoksit, lauroil peroksit ve dikümil peroksit en yaygın organik peroksitlerdir. Karanlıkta ve serin yerde saklanmalı, kullanım tarihi etikete yazılmalıdır. Isı, darbe ve sürtünme ile patlama riski taşırlar.
Yanıcı · Yanıcı Değil · İtici Gazlar · Aerosol
Deodorant ve diğer aerosol ürünlerde kullanılan itici gazlar, ürünü kaptan dışarıya püskürtmek için kullanılır. Bütan, izobütan, propan gibi gazlar yanıcı özellik gösterirken, azot, karbondioksit ve sıkıştırılmış hava yanıcı değildir. Bu gazların seçimi ürünün güvenliği, çevresel etkisi ve performansı açısından önemlidir.
🔴 Yanıcı Gazlar: Bütan, İzobütan, Propan, DME, HFC-152a | 🔵 Yanıcı Değil: Azot (N₂), Karbondioksit (CO₂), Sıkıştırılmış Hava, HFC-134a | 🟢 Çevre Dostu: Sıkıştırılmış Hava, CO₂ | 🟡 En Yaygın: Bütan, Propan, DME
📜 AEROSOL Deodorant ve aerosol ürünlerde kullanılan itici gazlar, yanıcı (bütan, propan, DME) ve yanıcı olmayan (azot, CO₂, sıkıştırılmış hava) olarak iki gruba ayrılır. Güvenlik açısından yanıcı gazlar içeren ürünler ateş kaynaklarından uzakta tutulmalıdır. Çevre dostu ürünlerde sıkıştırılmış hava ve CO₂ tercih edilmektedir.
Güvenlik Bilgi Formu, kimyasal maddelerin ve karışımların tehlikeleri, güvenli kullanımı, depolanması, taşınması ve acil durum müdahaleleri hakkında bilgi veren 16 bölümden oluşan standart bir belgedir. İşverenler, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamak için bu formları bulundurmak ve erişilebilir kılmak zorundadır.
Ürün tanıtıcısı, önerilen kullanım alanları, tedarikçi bilgileri, acil durum telefonu
GHS sınıflandırması, piktogramlar, H ve P ifadeleri
Tehlikeli bileşenler, CAS numarası, konsantrasyonu
Soluma, yutma, cilt/göz temasına göre ilk yardım müdahaleleri
Uygun söndürücü maddeler, özel tehlikeler, koruyucu önlemler
Dökülme/sızıntı durumunda KKD, çevresel önlemler, temizlik
Güvenli elleçleme, depolama koşulları, uyumsuz malzemeler
OEL değerleri, mühendislik kontrolleri, KKD (solunum, el, göz, cilt)
Fiziksel durum, renk, koku, pH, erime/kaynama noktası, parlama noktası
Kimyasal kararlılık, tehlikeli tepkimeler, kaçınılması gereken koşullar
Akut/kronik sağlık etkileri, LD50, LC50, kanserojenlik, mutajeniklik
Çevre üzerindeki etkiler, sucul toksisite, biyobirikim potansiyeli
Atıkların güvenli bertarafı, ilgili mevzuat, ambalaj atıkları
UN numarası, taşımacılık sınıfı, ambalaj grubu, özel önlemler
Sağlık, güvenlik ve çevre mevzuatı, AB direktifleri
H/P ifadelerinin tam metni, revizyon bilgileri, formu hazırlayan
1-4: Kimlik · Tehlike · Bileşim · İlk Yardım | 5-8: Yangın · Dökülme · Depolama · KKD | 9-12: Fiziksel Özellikler · Tepkime · Toksikoloji · Ekoloji | 13-16: Bertaraf · Taşımacılık · Mevzuat · Diğer Bilgiler
📜 YÖNETMELİK Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik - EK-2 kapsamında Güvenlik Bilgi Formu (SDS), kimyasalların güvenli kullanımı, depolanması, taşınması ve acil durum müdahaleleri için 16 bölümden oluşan standart bir belgedir. İşverenler SDS'leri bulundurmak ve erişilebilir kılmak zorundadır.
Pestisitler · Gübreler · İnsan Sağlığı · Çevre · Korunma
Tarımsal üretimde kullanılan pestisitler, gübreler ve diğer kimyasal maddeler; zararlılarla mücadelede yararlı olsalar da, yanlış veya aşırı kullanımları hem insan sağlığına hem de çevreye ciddi zararlar verebilir.
Böcek, mantar ve ot ilaçları; hedef dışı canlıları da etkileyebilir.
Aşırı kullanım toprağın doğal yapısını bozar, su kaynaklarını kirletir.
Kısa ve uzun vadede ciddi sağlık sorunlarına yol açar.
Yağış ve sulama ile su kaynaklarına taşınır.
Güvenli kullanım için alınması gereken tedbirler.
15 Pestisit Çeşidi · Zararlı Organizmalar · Kullanım Alanları · Örnekler
Zirai Fümigasyon · Ruhsat · Operatör · Depolama
Fümigasyon faaliyetinde bulunacak gerçek ve tüzel kişiler ile kuruluşların aşağıda belirtilen şartları taşıması zorunludur. Bu şartlar, kuruluş türüne göre farklılık göstermektedir.
| Şartlar | Müdürlükler | Diğer Kamu | Gerçek/Tüzel Kişi |
|---|---|---|---|
| Zirai Fümigasyon Ruhsatı | — | ✅ | ✅ |
| 1 Fümigasyon Operatörü | ✅ | ✅ | ✅ |
| Fümigasyon araç-gereçleri | ✅ | ✅ | ✅ |
| Uygun depo | ✅ | ✅ | ✅ |
| Lavabo ve temizlik malzemeleri | — | ✅ | ✅ |
| Vergi kayıt belgesi | — | — | ✅ |
| Ticaret sicil kayıt örneği | — | — | ✅ |
| Noter onaylı iş sözleşmesi | — | — | ✅ |
📜 ZİRAİ FÜMİGASYON Zirai Mücadele Alet ve Makineleri Hakkında Yönetmelik kapsamında fümigasyon yapacak gerçek ve tüzel kişiler ile kuruluşlarda yukarıda belirtilen şartlar aranır. Zirai Fümigasyon Ruhsatı ve Fümigasyon Operatörü bulundurma zorunluluğu tüm kuruluşlar için geçerlidir.
Bildirim Süreleri · Aday Nitelikleri · Ruhsat
1) Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deriye nüfuz ettiğinde kanser oluşumuna neden olabilecek veya kanser oluşumunu hızlandırabilecek madde veya müstahzarlardır.
2) Ek-1'de belirtilen maddeler, işlemler ve bu işlemler sırasında ortaya çıkan madde veya müstahzarları.
Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deriye nüfuz ettiğinde kalıtımsal genetik hasarlara yol açabilecek veya bu etkinin oluşumunu hızlandırabilecek madde veya müstahzarlardır.
Aksi belirtilmedikçe kanserojen veya mutajen maddenin, çalışanın solunum bölgesinde bulunan havadaki, Ek-2'de belirlenen referans zaman aralığındaki, zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyonudur.
| Maddenin adı | mg/m³ | ppm | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Benzen | 3.25 | 1 | Deri |
| Vinilklorür monomeri | 7.77 | 3 | — |
| Sert ağaç tozları | 5.0 | — | — |
Maruziyetin Önlenmesi · İşveren Yükümlülükleri · Sağlık Gözetimi
EK-2: OEL Değerleri · EK-3: Sağlık Gözetimi
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hk. Yönetmelik
Bu Yönetmelik kapsamı dışındadır.
İşyerlerinde patlayıcı ortam tehlikelerinden çalışanları korumak için hazırlanan doküman
Yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının hava ile oluşturduğu, tutuşturucu kaynakla yanabilen karışım
Bir işyerinde birden fazla işverene ait çalışan bulunması durumunda, her işveren kendi kontrol alanına giren tüm hususlardan sorumlu olur.
Asıl işveren, çalışanların sağlık ve güvenliklerine ilişkin tedbirlerin uygulanmasını koordine eder ve Patlamadan Korunma Dokümanında bu koordinasyonun amacı ve uygulanması için gerekli usul ve tedbirleri belirtir.
Birden fazla işyerinin bulunduğu iş merkezleri, iş hanları, sanayi bölgeleri veya siteleri gibi yerlerde, koordinasyon yönetim tarafından sağlanır.
🔵 (1) Her işveren kendi kontrol alanından sorumlu | 🔵 (2) Asıl işveren koordinasyon görevini Patlamadan Korunma Dokümanı'nda belirtir | 🟣 (3) Yönetim uyarır, uymayanları Bakanlığa bildirir
📜 YÖNETMELİK Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik - MADDE 8 kapsamında asıl işveren-alt işveren ilişkisinde koordinasyon görevi asıl işverene aittir. İş merkezleri, sanayi bölgeleri gibi yerlerde ise koordinasyon yönetim tarafından sağlanır.
İşveren, Patlamadan Korunma Dokümanı'nı hazırlar.
İşin başlamasından önce hazırlanır. Değişiklik, genişleme veya tadilat halinde yeniden gözden geçirilir ve güncellenir.
Risk değerlendirmesi, dokümanlar ve diğer raporlar birlikte ele alınabilir.
🔵 İçerik: Risk değerlendirmesi · Alınacak önlemler · Ek-1/Ek-2/Ek-3 uygulama alanları · Ekipman güvenliği · İş Ekipmanları Yönetmeliği uygunluğu | 🟣 Zamanlama: İş başlamadan önce hazırlanır · Değişiklik halinde güncellenir | 🔵 Esneklik: Risk değerlendirmesi ve diğer raporlarla birlikte ele alınabilir
📜 YÖNETMELİK Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik - MADDE 10 kapsamında Patlamadan Korunma Dokümanı, işveren tarafından risk değerlendirmesi ile birlikte hazırlanır. Dokümanda patlama riski, alınacak önlemler, Ek-1/2/3 uygulama alanları, ekipman güvenliği ve İş Ekipmanları Yönetmeliği uygunluğu yer alır.
Patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan işyerlerinde, işverenler iş ekipmanları, işyeri kurulumu ve değişiklikler konusunda aşağıdaki hususlara uymakla yükümlüdür.
26/12/2003 tarihinden önce kullanılmak üzere üretilen veya işyerinde kullanılan iş ekipmanları Ek-2'de belirtilen asgari gerekleri karşılamak zorundadır.
Patlayıcı ortam oluşabilecek kısımları bulunan işyerleri, bu Yönetmelikte belirtilen şartlara uygun olarak kurulur.
Patlayıcı ortam oluşabilecek kısımları bulunan işyerlerinde herhangi bir değişiklik, eklenti veya tadilat yapıldığı hallerde, işveren bu Yönetmelik hükümlerine uyumun devam etmesini sağlar.
🔵 (a) İş Ekipmanları: 26/12/2003 öncesi ekipmanlar Ek-2 asgari gerekleri karşılamalı | 🟡 (b) İşyeri Kurulumu: Yönetmelik şartlarına uygun kurulum | 🟢 (c) Değişiklik/Tadilat: Yönetmelik uyumu devam ettirilir
📜 YÖNETMELİK Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik - MADDE 11 kapsamında, patlayıcı ortam bulunan işyerlerinde iş ekipmanları (özellikle 26/12/2003 öncesi üretim), işyeri kurulumu ve değişiklik/tadilat durumlarında Ek-2 asgari gereklerine uyum sağlanmalıdır.
İşveren, patlamaların önlenmesi ve bunlardan korunmayı sağlamak amacıyla, teknik ve organizasyona yönelik önlemleri alır.
Risk değerlendirmesinde patlayıcı ortam kaynaklı özel riskler değerlendirilirken aşağıdaki hususlar dikkate alınır:
Çalışanların sağlık ve güvenliğini korumak için işveren:
🔵 ADIM 1 (Madde 5): Patlayıcı ortam oluşmasını önle → Tutuşmayı önle → Zararlı etkileri azalt | 🟡 ADIM 2 (Madde 6): Risk değerlendirmesi (Oluşma ihtimali, tutuşturucu kaynaklar, etkileşimler, büyüklük) | 🟢 ADIM 3 (Madde 7): Güvenli çalışma şartları sağla → Gözetim altında tut
📜 YÖNETMELİK Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik - MADDE 5, 6, 7 kapsamında işverenin patlamaları önleme, risk değerlendirmesi ve işyerini güvenli hale getirme yükümlülükleri yukarıda belirtilen esaslara göre uygulanır. Öncelik sırası ve gözetim temel prensiplerdir.
Sürekli olarak veya uzun süreli ya da sık sık oluştuğu yerler.
Normal çalışma koşullarında ara sıra meydana gelme ihtimali olan yerler.
Normal çalışma koşullarında patlayıcı ortam oluşturma ihtimali olmayan veya çok kısa süre için kalıcı olduğu yerler.
Tutuşabilir tozların sürekli olarak veya uzun süreli ya da sık sık patlayıcı ortam oluşturabileceği yerler.
Normal çalışma şartlarında, tutuşabilir tozların ara sıra patlayıcı ortam oluşturabileceği yerler.
Normal çalışma şartlarında patlayıcı ortam oluşturma ihtimali bulunmayan ancak varsa çok kısa süre için geçerli olduğu yerler.
İşveren, patlayıcı ortam oluşabilen yerlerde çalışanlara, patlamadan korunma konusunda yeterli ve uygun eğitimi sağlar.
Patlamadan Korunma Dokümanında gerekli görülmesi halinde;
Yanıcı gaz, buhar, sis veya tozlar güvenli bir yere yönlendirilir. Mümkün değilse yayılmaları önlenir.
Önlem en yüksek riske uygun olur.
Statik elektrik boşalmaları dikkate alınır. Çalışanlara uygun KKD verilir.
Patlamadan Korunma Dokümanında belirtilmesi halinde hizmete sokulabilir.
Tasarım, inşa, montaj, bakım, onarım ve işletmede önlemler alınır. Patlamanın fiziksel tesirlerinden çalışanlar korunur.
Sesli ve/veya görsel işaretlerle çalışanlar uyarılır.
Patlama güvenliği, eğitimli ve deneyimli ehil kişilerce kanıtlanır.
🔵 Organizasyon Önlemleri: Eğitim · Yazılı talimatlar · Çalışma izni | 🔴 Patlamadan Korunma Önlemleri: Yanıcı maddeleri uzaklaştır (2.1) · Statik elektrik (2.3) · Tasarım/montaj (2.5) · Uyarı sistemleri (2.6) · Tahliye (2.7) · Güvenlik kanıtı (2.8) · Enerji yönetimi (2.9)
📜 YÖNETMELİK EK-2 Çalışanların Sağlık ve Güvenliklerinin Patlayıcı Ortam Risklerinden Korunması İçin Asgari Gerekler, organizasyon önlemleri (eğitim, yazılı talimatlar, çalışma izni) ve patlamadan korunma önlemleri (2.1-2.9) olmak üzere iki ana başlıkta toplanmıştır.
ATEX · Grup I (Maden) ve Grup II (Sanayi) · Kategori 1, 2, 3 · M1, M2 (Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik)
| Kriter |
GRUP I
Maden
|
GRUP II
Sanayi
|
|---|---|---|
| Kullanım Alanı | Yer altı madenleri ve grizu bulunan maden ocakları | Patlayıcı gaz, buhar, sis veya toz bulunan tüm diğer işyerleri |
| Patlayıcı Ortamın Oluşma Sıklığı | Grizu ve yanıcı toz oluşma ihtimali | Gaz, buhar, sis veya tozun oluşma sıklığı |
| Tehlike Seviyesi | Çok yüksek | Çok yüksek, yüksek veya normal |
| Gerekli Koruma Seviyesi | Çok yüksek güvenlik | Kullanılacağı bölgeye uygun koruma seviyesi |
| Arıza Durumunda Güvenlik | Bir veya iki arıza halinde güvenli çalışmalıdır. | Kategoriye göre normal çalışma, bir arıza veya iki arızada güvenli olmalıdır. |
| Kategori Belirleme Ölçütü | M1 · M2 | 1 · 2 · 3 |
Patlayıcı ortam oluşsa bile çalışmaya devam edebilir. İki bağımsız arıza durumunda dahi güvenlidir.
Patlayıcı ortam oluştuğunda enerjisi kesilir veya güvenli şekilde durdurulur. Normal çalışma sırasında güvenlidir.
Patlayıcı ortam sürekli, uzun süreli veya sık sık oluşur.
Normal çalışmada zaman zaman oluşur.
Normal çalışmada beklenmez, oluşursa kısa süre devam eder.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili mevzuatındaki hükümler saklı kalmak kaydı ile asbest konusunda aşağıdaki hükümlere uyulur.
Asbestin her türünün çıkarılması, işlenmesi, satılması ve ithalatı yasaktır.
Asbest içeren her türlü ürünün ithalatı ve satılması yasaktır.
Asbest ürünlerinin veya asbest ilave edilmiş ürünlerin üretimi ve işlenmesi yasaktır.
🔴 (a) Asbestin çıkarılması, işlenmesi, satılması, ithalatı yasak | 🔴 (b) Asbest içeren ürünlerin ithalatı ve satılması yasak | 🔴 (c) Asbest ürünlerinin veya asbest ilave edilmiş ürünlerin üretimi ve işlenmesi yasak
📜 YÖNETMELİK Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 5 kapsamında asbestin çıkarılması, işlenmesi, satılması, ithalatı, asbest içeren ürünlerin ithalatı ve satılması ile asbest ürünlerinin üretimi ve işlenmesi yasaktır.
İşveren, asbest tozuna maruziyet riski bulunan çalışmalarda, asbestin türü ve fiziksel özellikleri ile çalışanların maruziyet derecesini dikkate alarak risk değerlendirmesi yapmakla yükümlüdür.
Risk değerlendirmesi yapılırken çalışanlar veya temsilcilerinin görüşleri alınır.
Risk değerlendirmesinde ortam havasındaki asbest miktarının sınır değerin altında olduğu ortaya çıkarsa, aşağıdaki işlerde 9, 16 ve 17 uygulanmayabilir:
Gerek görüldüğünde ve (a), (b), (c) bentlerindekilerden farklı asbestli malzeme ile karşılaşılması durumunda risk değerlendirmesi yeniden yapılır.
🟡 (1) Asbest türü + fiziksel özellik + maruziyet derecesi | 🟡 (2) Çalışan görüşü alınır | 🟡 (3) Sınır değer altı ise 9, 16, 17 uygulanmayabilir (4 istisna) | 🔴 (4) Farklı malzeme → Risk değerlendirmesi yeniden yapılır
📜 YÖNETMELİK Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 6 kapsamında işveren, asbest maruziyeti riski bulunan çalışmalarda risk değerlendirmesi yapmakla yükümlüdür. Çalışan görüşü alınır. Sınır değerin altında olduğu durumlarda 9, 16 ve 17 uygulanmayabilir. Farklı asbestli malzeme ile karşılaşılırsa risk değerlendirmesi yeniden yapılır.
Söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işlerine başlamadan önce, asbest içerebilecek malzeme ve yerlerini belirlemek için inceleme yaparak gereken tedbirleri alır.
Asbest içerebilecek malzemelerin söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işleri 8. maddede belirtilen uzman nezaretinde ve yine aynı maddede belirtilen çalışanlarca yapılır.
Teknik önlemlere rağmen sınır değer aşılabilecek işlerde:
İşlere başlamadan önce, alınacak önlemler hususunda çalışanlar veya temsilcilerini bilgilendirir ve onların görüşlerini alır.
🔵 (1) İş öncesi inceleme · Asbest şüphesinde yönetmelik uygulanır | 🟢 (2) Uzman nezaretinde ve yetkili çalışanlarca yapılır | 🟠 (3) KKD + Uyarı levhası + Yayılmayı önleme (a-b-c) | 🟣 (4) Çalışanları bilgilendir ve görüşlerini al
📜 YÖNETMELİK Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 7 kapsamında söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işlerinde ön inceleme, uzman nezareti, KKD ve uyarı levhaları, toz yayılımının önlenmesi ve çalışan bilgilendirmesi zorunludur.
Bu Yönetmelik kapsamındaki asbest söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işleri asbest söküm uzmanı nezaretinde asbest söküm çalışanı tarafından yapılır.
Asbest söküm işleri Asbest Söküm Uzmanı nezaretinde Asbest Söküm Çalışanı tarafından yapılır.
Asbest söküm işlerine ilişkin mesleki eğitim belgesine sahip olanlardan 19. maddede bahsi geçen kurs bitirme belgesi istenmez.
Bu Yönetmelikte belirtilen eğitimleri almış olanlardan bu iş için ayrıca mesleki eğitim belgesi istenmez.
🔵 (1) Asbest Söküm Uzmanı nezaretinde · Asbest Söküm Çalışanı tarafından | 🟢 (2) Mesleki eğitim belgesi olanlardan 19. madde kurs bitirme belgesi istenmez | 🟡 (3) Yönetmelik eğitimi alanlardan ayrıca mesleki eğitim belgesi istenmez
📜 YÖNETMELİK Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 8 kapsamında asbest söküm işleri Asbest Söküm Uzmanı nezaretinde Asbest Söküm Çalışanı tarafından yapılır. Mesleki eğitim belgesi olanlardan 19. madde kurs bitirme belgesi istenmez. Yönetmelik eğitimi alanlardan ayrıca mesleki eğitim belgesi istenmez.
İşveren, çalışmalara başlamadan önce iş planı hazırlamak ve Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne iş planı ile birlikte bildirim yapmakla yükümlüdür.
İş planında, risk değerlendirmesi çerçevesinde alınacak önlemler belirtilir:
İşlemler tamamlandığında, işyerinde asbest tozuna maruziyet riskinin kalmadığını belirten ve ölçüm sonuçlarını içeren bir belge düzenlenir.
Akredite ve Genel Müdürlük yetkili laboratuvarca düzenlenen belge ve ölçüm sonuçları, işveren tarafından Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne teslim edilir.
Çalışanlar ve/veya temsilcileri, Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne yapılan bildirimle ilgili tüm belgeleri talep etme ve görme hakkına sahiptir.
🔵 (1) İş başlamadan önce iş planı + Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne bildirim | 🟣 (1.1-1.7) 7 zorunlu bilgi (unvan, asbest türü/miktarı, işler, çalışan sayısı, tarih/süre, uzman belgesi, çalışan belgesi) | 🟢 (2) İş planında 6 başlık (a-f) | 🟢 (3) İş sonunda risk kalmadığını belirten belge | 🔵 (4) Akredite laboratuvar raporu İl Müdürlüğü'ne teslim | 🟣 (5) Çalışanlar belgeleri talep etme ve görme hakkına sahiptir
📜 YÖNETMELİK Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 9 kapsamında işveren, işe başlamadan önce iş planı hazırlamak ve Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne bildirim yapmakla yükümlüdür. Bildirimde 7 zorunlu bilgi, iş planında 6 başlık yer alır. İş sonunda akredite laboratuvar raporu İl Müdürlüğü'ne teslim edilir. Çalışanlar belgeleri talep etme ve görme hakkına sahiptir.
Asbest ölçme ve numune alma işlemleri akredite ve Genel Müdürlükçe yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılır.
İşe başlamadan önce risk değerlendirmesi sonuçları dikkate alınarak, 11. maddede belirtilen sınır değere uygunluğu sağlamak için çalışma ortamından düzenli olarak alınan asbest numunelerinde lif sayımı yapılır.
Ölçüm için kullanılan numune alma metodu, çalışanların asbest ve/veya asbestli malzemeden kaynaklanan tozun kişisel maruziyetini gösterecek şekilde uygulanır ve numune alan kişinin korunması için de gerekli önlemler alınır.
🔵 Akredite Laboratuvar: Ölçme ve numune alma işlemleri akredite ve Genel Müdürlük yetkili laboratuvarlarca | 🔵 (a) Düzenli lif sayımı · 11. madde sınır değer | 🔵 (b) Kişisel maruziyet ölçümü · Numune alan kişinin korunması | 🟣 (c) Çalışan görüşü | 🟣 (ç) Akredite personel · Akredite laboratuvar analizi | 🟡 (d) 8 saat / vardiya | 🟡 (e) Faz-Kontrast Mikroskobu · DSÖ 1997 | 🔵 (2) Uzunluk >5 μm · En <3 μm · Boy/En >3
📜 YÖNETMELİK Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 10 kapsamında asbest ölçümleri akredite ve Genel Müdürlük yetkili laboratuvarlarca yapılır. Lif sayımı düzenli olarak yapılır, kişisel maruziyet ölçülür, çalışan görüşü alınır. Faz-Kontrast Mikroskobu ve DSÖ 1997 metodu kullanılır. Uzunluk >5 μm, En <3 μm, Boy/En >3 kriterlerine uyan lifler hesaba katılır.
Çalışanların maruziyetinin en aza indirilmesi ve 0,1 lif/cm³ sınır değerinin aşılmaması için alınacak önlemler:
Nedenler tespit edilir · Konsantrasyon altına inene kadar önlem alınır
Alınan önlemlerin yeterliliğini belirlemek için tekrar asbest konsantrasyonu ölçümü yapılır.
Son çare olarak solunum koruyucusu kullanılabilir.
🔵 Madde 12 (Önleme): (a) En az çalışan · (b) Tecrit/toz yayılmasını önle · (c) Temizlik/bakım · (ç) Sızdırmaz paket · (d) Atık yönetimi | 🔴 Madde 13 (Aşılma Durumu): (a) Neden tespiti + önlem · Çalışma yasak · (b) Yeniden ölçüm · (c) Solunum koruyucu son çare · Azami süre · Dinlenme araları
📜 YÖNETMELİK Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 12 ve 13 kapsamında sınır değerin (0,1 lif/cm³) aşılmaması için 5 temel önlem alınır. Sınır değer aşılırsa çalışma durdurulur, neden tespit edilir, önlem alınır, yeniden ölçüm yapılır. Solunum koruyucusu son çare olarak kullanılır.
Asbest veya asbestli malzeme tozuna maruziyet riski bulunan çalışmalarda aşağıdaki önlemler alınır.
İşveren gözetiminde asbest söküm uzmanınca; asbest söküm çalışanına, işyerinde diğer çalışanlara ve çalışan temsilcilerine yeterli bilgi verilir.
Ortam havasındaki asbest konsantrasyonu ölçüm sonuçları hakkında bilgi verilir ve gerekli açıklamalar yapılır.
Çalışanlar aşağıdaki hususlar göz önünde bulundurularak sağlık gözetimine tabi tutulur.
İşyeri hekimi, muayene sonucuna göre çalışanın asbeste maruz kalacağı işlerde çalıştırılmaması da dahil her türlü koruyucu ve önleyici tedbirleri belirleyerek işverene önerilerde bulunur.
Çalışanlara maruziyetin sona ermesinden sonra da yapılması gereken sağlık değerlendirmeleri hakkında bilgi verilir. Hekim, maruziyetin bitmesinden sonra sağlık gözetiminin devam etmesi gereken süreyi belirleyebilir.
Çalışan ve/veya işveren sağlık muayene ve tetkiklerinin yeniden yapılmasını isteme hakkına sahiptir.
Maruziyetin sona ermesinden sonra kayıtlar en az 40 yıl süreyle saklanır.
Kayıtlar devredilen işletmeye teslim edilir.
Kayıtlar SGK İl Müdürlüğü'ne teslim edilir.
SGK tarafından tespit edilen veya bildirilen asbestoz ve mezotelyoma vakaları ile ilgili kayıtlar SGK tarafından tutulur.
🔵 Madde 17: (a) İşler, süre, maruziyet kayıtları · (b) 40 yıl saklama · (c) Devirde teslim · (ç) Kapanmada SGK'ya teslim | 🟣 Madde 18: Asbestoz ve mezotelyoma kayıtları SGK tarafından tutulur | 🟡 Madde 19: (1) Program Bakanlık komisyonu + Tebliğ · (2) Uzman eğitimi İSGÜM · (3) Çalışan eğitimi uzman tarafından · (4) Sınav + Kurs bitirme belgesi
📜 YÖNETMELİK Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 17, 18, 19 kapsamında kayıtlar tutulur ve 40 yıl saklanır. Asbestoz ve mezotelyoma kayıtları SGK tarafından tutulur. Eğitim programları Bakanlık komisyonu tarafından belirlenir, uzman eğitimi İSGÜM, çalışan eğitimi uzman tarafından verilir, kurs bitirme belgesi düzenlenir.
Bu Yönetmeliğin 16 ncı maddesinde belirtilen sağlık gözetimleri ile ilgili hususlar şunlardır:
Mevcut bilgilere göre serbest asbest liflerine maruziyet aşağıdaki hastalıklara sebep olabilir:
İşyeri hekimi ve/veya diğer sağlık personeli, asbeste maruz kalan çalışanların maruz kalma durumunu ve çalışma şartlarını izlemekle yükümlüdür.
Sağlık gözetimi sonucunda şüpheli durum saptandığında:
İşyeri hekimi, iş sağlığındaki gelişmeleri göz önüne alarak:
Asbestle Çalışmalarda Sağlık Ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği · Asbest Sökümü İle İlgili Eğitim Programları Tebliği
İSGÜM · İş Hijyeni · Kalite Yöneticisi · Karşılaştırma Testi · Laboratuvar
İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü Başkanlığı
Fiziksel (gürültü, titreşim, aydınlatma, radyasyon), kimyasal (toz, gaz, buhar) ve biyolojik (virüs, bakteri, mantar) etmenlerden çalışanların korunmasına yönelik faaliyetler
4 yıllık lisans mezunu, İSG uzmanı veya işyeri hekimi yeterliliğine sahip. Laboratuvar yönetim sistemi kurulması, uygulanması, iyileştirilmesi ve eksiklikleri yöneticiye bildirme sorumlusu.
İSGÜM tarafından belirlenen koşullara göre, aynı veya benzer ögeler üzerinde yapılan ölçüm ve analizlerin organize edilmesi, gerçekleştirilmesi ve değerlendirilmesi.
İş hijyeni ölçüm, test ve/veya analizi yapmak üzere yetkilendirilmiş kuruluşlar.
Laboratuvar yöneticisi, kalite yöneticisi, analiz personeli, ölçüm ve numune alma personeli ile numune kabul, raporlama ve benzeri görevlerde yer alan teknik personel.
Laboratuvarın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde yayımlanmış kurucusu/ortakları, kamu kurumları için harcama yetkilisi üst yönetici.
4 yıllık lisans mezunu, İSG uzmanı veya işyeri hekimi yeterliliğine sahip. İş hijyeni ölçüm, test ve analiz sonuçlarından ve laboratuvar yönetiminden sorumlu.
Belli bir maddenin sınır değeri için belirtilmiş süre.
İSGÜM tarafından belirlenen şartlara uygun, birden fazla laboratuvarın performansının değerlendirilmesi için bağımsız ve tarafsız bir tüzel kişilik/kuruluş tarafından düzenlenen karşılaştırma programı.
🔵 İSGÜM: Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü Başkanlığı | 🟢 İş Hijyeni: Fiziksel/Kimyasal/Biyolojik etmenlerden korunma | 🟡 Kalite Yöneticisi: Lisans mezunu, İSG uzmanı/hekim | 🟣 Karşılaştırma Testi: İSGÜM koşullarında ölçüm/analiz organizasyonu | 🔴 Laboratuvar: Yetkilendirilmiş kuruluş
🟠 Laboratuvar Personeli: Yönetici + Kalite Yöneticisi + Analiz/Ölçüm personeli | 🔴 Üst Yönetim: Kurucu/ortaklar veya harcama yetkilisi | 🔵 Lab. Yöneticisi: Lisans mezunu, İSG uzmanı/hekim, sonuçlardan sorumlu | 🟢 Referans Maruziyet Süresi: Sınır değer için belirtilen süre | 🟣 Yeterlilik Deneyi: İSGÜM şartlarında bağımsız kuruluşça düzenlenen karşılaştırma
📜 YÖNETMELİK İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yer alan tanımlar yukarıda belirtilen esaslara göre uygulanır. İSGÜM, iş hijyeni, kalite yöneticisi, karşılaştırma testi, laboratuvar ve ilgili diğer terimler bu tanımlar çerçevesinde değerlendirilir.
İşveren Yükümlülükleri · Tekrar Koşulları · Yetkili Laboratuvar · Kayıt Saklama
İşveren, güvenli bir çalışma ortamı sağlamak amacıyla risk değerlendirmesinde yer alan fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının varlığını, niteliğini ve niceliğini ortam ve kişisel maruziyet ölçüm, test ve analiziyle tespit eder.
İşveren, iş hijyeni ölçüm, test ve analizini yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip laboratuvarlara yaptırmakla yükümlüdür.
İşveren, laboratuvar personeline ön inceleme ve ölçümler süresince eşlik etmesi için iş güvenliği uzmanı ve/veya işyeri hekimini ya da bunların yokluğunda işin yürütülmesi hakkında bilgi sahibi olan çalışanları görevlendirir.
İşveren, işyerinde iş hijyeni ölçüm, test ve analiz kayıtlarını ilgili mevzuatla belirlenen sürelere uygun olarak saklar. Mevzuatta saklama süresi belirlenmeyen kayıtlar için saklama süresi en az 10 yıldır.
📜 YÖNETMELİK İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 5 kapsamında işverenin yükümlülükleri, ölçümlerin tekrar koşulları, yetkili laboratuvar zorunluluğu, doğru sonuçlar için alınması gereken tedbirler ve kayıt saklama süreleri yukarıda belirtilen esaslara göre uygulanır.
Temel Eğitimler · Ölçüm/Numune Alma · Sertifika · Yenileme · İSG-KATİP
Ön İnceleme · Metot Seçimi · Numune Alma · Raporlama · İş Birliği · Gizlilik
Yetki · Süre · Bedel · Başvuru · Denetim · Yenileme · Değişiklik · Kapsam Genişletme
Denetim Personeli · Haberli/Habersiz Denetim · İhtar Puanı · Askı · İptal · İtiraz
Denetimler; akreditasyon standardı, ölçüm belirsizliği, metot validasyonu eğitimlerini almış Genel Müdürlük görevlileri tarafından yapılır.
📜 YÖNETMELİK İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 29-35 kapsamında laboratuvarların denetimi 2 yılda en az 1 kez yapılır. İhtar puanı 300'e ulaşan laboratuvarın belgesi 6 ay askıya alınır. Askı veya iptal kararlarına 15 gün içinde itiraz edilebilir. Belgesiz faaliyet gösteren kuruluşlar için 10 yıl yasak uygulanır.
Bildirim Süreleri · İtiraz Süreci · Doğal Afet Muafiyeti · Olağanüstü Hal
(f) veya (g) bentlerindeki sürelere uymayan laboratuvar, olumsuz sonuç almış kabul edilir.
7269 sayılı Afet Kanunu veya 2935 sayılı OHAL Kanunu kapsamında ilan edilen bölgelerde, Bakan onayı ile aşağıdaki yükümlülükler değiştirilebilir veya ertelenebilir:
🔵 TÜRKAK durumu: 15 gün | 🔵 Ölçüm sonuçları: 10 gün | 🟡 Personel/cihaz değişikliği: 30 gün | 🟡 Validasyon revize: 30 gün | 🟢 Ölçüm öncesi: 3 gün | 🟢 Yeterlilik deneyi katılım: 10 gün | 🟢 Deney sonucu: 10 gün | 🟣 İtiraz: İSGÜM incelemesi | 🔴 Doğal afet/OHAL: Bakan onayı · En fazla 1 yıl · Hasar raporu muafiyet
📜 YÖNETMELİK İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik - MADDE 36-37 ve EK MADDE 1 kapsamında laboratuvarların bildirim zorunlulukları belirtilen sürelerde İSG-KATİP üzerinden Genel Müdürlüğe yapılır. Ölçüm sonuçlarına itiraz halinde İSGÜM inceleme yapar. Doğal afet veya olağanüstü hal durumlarında Bakan onayı ile yükümlülükler ertelenebilir veya değiştirilebilir (en fazla 1 yıl).
8 Sınıf · Fibrojenik · Toksik · Kanserojen · Radyoaktif · Alerjen · İnert · Organik · İnorganik
Solunum sistemine zararlı
Vücuda alındığında zehirlenme
Kansere yol açabilir
Zararlı radyasyon yayar
Alerjik reaksiyonlara neden olur
Fibrojenik/toksik etkisi yok
Solunum yollarında spazm
Akciğerde birikir, kronik hastalık
🔴 Fibrojenik: Silis, Asbest, Talk, Alüminyum · Solunum sistemi zararı
🟠 Toksik: Kurşun, Kadmiyum, Mangan · Zehirlenme
⚫ Kanserojen: Asbest, Arsenik, Berilyum, Kromatlar, Nikel · Kanser riski
🟡 Radyoaktif: Uranyum, Toryum, Radyum, Trityum · Radyasyon
🟢 Alerjen: Pamuk, Keten, Kenevir, Ağaç · Alerji
⚪ İnert: Kireç taşı, Mermer, Alçı taşı, Tütün · Etkisiz
🟣 Organik: Bitkisel, Hayvansal, Sentetik · Solunum spazmı
🔵 İnorganik: Metalik, Metalik olmayan, Kimyasal · Kronik hastalık
Organik ve İnorganik Toz Kaynakları
Tarım ve işleme faaliyetleri
Hayvan ürünleri işleme
Kimyasal üretim işlemleri
Diğer organik kaynaklar
Maden ocakları ve işleme
Madencilik ve metal işleme
Kimyasal üretim tesisleri
Çeşitli endüstriyel işlemler
| Toz Türü | Örnekler | Kaynak |
|---|---|---|
| 🟢 Organik | Tahıl, Pamuk, Keten, Kenevir, Ağaç | Tarım, Orman, Tekstil |
| 🟡 Organik | Yün, Deri, Kemik, Tüy | Hayvansal ürün işleme |
| 🟣 Organik | Plastik, Polyester, Naylon, Akrilik | Kimyasal üretim |
| 🟣 Organik | Kağıt, Un, Şeker, Tütün | Gıda, Kağıt, Tütün sanayi |
| 🔵 İnorganik | Kum (Silis), Çimento, Kireç, Alçı, Mermer | Maden ocakları, İnşaat |
| 🔴 İnorganik | Demir, Bakır, Çelik, Alüminyum, Çinko | Madencilik, Metal işleme |
| 🟡 İnorganik | Tuz, Karbonat, Sülfat, Fosfat | Kimyasal üretim |
| ⚪ İnorganik | Asbest, Cam, Seramik, Kurşun | İnşaat, Cam, Seramik sanayi |
Fibrojenik · Toksik · Kanserojen · Alerjen · Yükümlülük Süreleri
| Hastalık | Nedeni | Yükümlülük |
|---|---|---|
| Sideroz | Vücutta aşırı demir birikmesi. Akciğerde yaygın fibrozise yol açmaz. | 5 yıl |
| Silikozis | Silisyum dioksit tozuna maruz kalmış çalışanlarda görülür. | 10 yıl |
| Asbestozis | Asbest liflerinin tahriki ile akciğerde pnömokonyoz oluşur. | 10 yıl |
| Silika Tozuna Bağlı | Silika minerali (kuvars, kristobalit, tridimit vb.) maruziyeti. | 10 yıl |
| Tüberküloz | Silikozisin ilerlemesi ile farklı mikrobiyal enfeksiyonlar gelişir. | 10 yıl |
| KİP | Kömür madenciliğinde çalışanlarda akciğer hastalığı oluşur. | 10 yıl |
| Farmer's Lung | Nemli saman, tahıl ve bitki materyallerine maruziyet sonucu alerjik pnömoni. | 2-5 yıl |
| Hastalık | Nedeni | Yükümlülük |
|---|---|---|
| Kurşun Zehirlenmesi | Kurşun tozuna uzun süreli maruziyet. | 5-10 yıl |
| Kadmiyum Zehirlenmesi | Kadmiyum toz ve buharına maruziyet. | 5-10 yıl |
| Mangan Zehirlenmesi | Mangan tozu maruziyeti ile sinir sistemi etkilenir. | 5-10 yıl |
| Hastalık | Nedeni | Yükümlülük |
|---|---|---|
| Akciğer Kanseri | Asbest, arsenik, krom, nikel ve bileşiklerinin tozlarına maruziyet. | 10 yıl |
| Mezotelyoma | Asbest maruziyeti. | 10 yıl |
| Berilyum Hastalığı | Berilyum tozuna maruziyet sonucu kronik akciğer hastalığı. | 10 yıl |
| Hastalık | Nedeni | Yükümlülük |
|---|---|---|
| Mesleki Astım | Un, odun tozu, pamuk ve organik tozlardan maruziyet. | 5 yıl |
| Bagassosis | Şeker kamışı tozuna uzun süreli maruziyet. | 5 yıl |
| Byssinosis | Pamuk, keten, jüt tozuna uzun süreli maruziyet. | 3-5 yıl |
🔴 Fibrojenik: Silikozis (10 yıl), Asbestozis (10 yıl), Sideroz (5 yıl), KİP (10 yıl), Farmer's Lung (2-5 yıl)
🟠 Toksik: Kurşun, Kadmiyum, Mangan zehirlenmeleri (5-10 yıl)
⚫ Kanserojen: Akciğer Kanseri, Mezotelyoma, Berilyum Hastalığı (10 yıl)
🟢 Alerjen: Mesleki Astım (5 yıl), Bagassosis (5 yıl), Byssinosis (3-5 yıl)
Periyodik Ölçüm · Değişiklik Durumunda Tekrar · Sınır Değerler
Risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyodik aralıklarla toz ölçümlerinin yapılması zorunludur.
İşyerinde çalışanların toz maruziyetinin bulunduğu koşullarda herhangi bir değişiklik olduğunda ölçümler tekrarlanır.
Ölçüm sonuçları, Ek-1'de belirtilen mesleki maruziyet sınır değerleri dikkate alınarak değerlendirilir.
İşyerinde yapılacak denetimler için toz ölçümleri Genel Müdürlükçe ön yeterlik veya yeterlik belgesi verilen laboratuvarlarca yapılır.
Tozlar için mesleki maruziyet sınır değerleri, belirtilen maruziyet değerlerin üstünde olamaz.
Tozlu işyerlerinde toz oluşumunun önlenmesi, kaynağında yok edilmesi veya bastırılması ve yoğunluğun maruziyet değerlerinin altına düşürülmesi için çalışmalar yapılır.
Çalışmalar sonucunda toz yoğunluğunun uyulması gereken değerde olduğu veya altına düştüğü tespit edildiğinde çalışma izni verilir.
📜 YÖNETMELİK Toz Ölçümü işlemleri, İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı kapsamında belirlenen periyodik aralıklarla, yetkili laboratuvarlar tarafından yapılır. Ölçüm sonuçları Ek-1 OEL değerleri ile karşılaştırılarak değerlendirilir. Sınır değerlerin aşılmaması zorunludur.
Ekipmanlar · Yöntemler · Risk Değerlendirmesi · Sağlık Gözetimi · Komisyon
Aranan maddenin çözeltiden saf bileşik halinde çöktürülerek tartılıp miktarının belirlenmesi
Radyoaktif ölçümlerde kullanılır
Partikül yüklü filtrelerin gözlenen koyuluğu, toplam grafitik karbon içeriğinin ölçümü
0.1-3 µm (PM2.5) aralığında, toplam ışık kırınımı yöntemi
Partiküllerin yapışmasıyla quartz frekansındaki düşüşten kütle toz konsantrasyonu
📜 YÖNETMELİK Toz Ölçümü işlemleri, İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı kapsamında belirlenen ekipmanlar, yöntemler, risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi ve Tozla Mücadele Komisyonu tarafından yürütülür. Tüm süreçler Ek-1 OEL değerleri ve Ek-2 Pnömokonyoz Tanı Şeması dikkate alınarak uygulanır.
Toplam Toz (TWA) · Solunabilir Toz (TWA) · CAS No
🔵 Genel Tozlar: Toplam 15 mg/m³ / Solunabilir 5 mg/m³ (çoğu mineral tozu) | 🔴 Toksik Tozlar: Paraquat 0.5 mg/m³, Tellüryum 0.1 mg/m³ | 🟠 Metal Tozları: Bakır 1 mg/m³, Kobalt 0.1 mg/m³ | 🟢 Organik Tozlar: Pamuk 0.5-1 mg/m³, Keten 0.5/0.9 mg/m³ | 🟣 Değerli Metaller: Platin 0.002 mg/m³, Gümüş 0.1 mg/m³
Solunabilir toz değeri, akciğerin alt kısımlarına ulaşabilen partikül fraksiyonunu ifade eder.
📜 EK-1 Toz Mesleki Maruziyet Sınır Değerleri İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı kapsamında belirlenmiştir. Tabloda yer alan TWA/ZAOD değerleri 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama maruziyet sınırlarını göstermektedir. Solunabilir toz fraksiyonu akciğer alveollerine ulaşan partikülleri ifade eder.
Asbest · Silika · Mineral Lifler · ILO Kategori · TWA/ZAOD
| Kayaç / Mineral | TWA / ZAOD* |
|---|---|
| Asbest | 0,1 lif/cm³ |
| Silika (Kristal) Kuvars (Solunabilir) | 10 mg/m³ / %SiO₂+2 |
| Kuvars (Toplam) | 30 mg/m³ / %SiO₂+2 |
| Kristobalit | Kuvars değerinin ½ si |
| Tridimit | Kuvars değerinin ½ si |
| Amorf (doğal diatomalı toprak) | 80 mg/m³ / %SiO₂+2 |
| Silikatlar (%1'den az kristal silika) | — |
| Mika | — |
| Talk (Asbest içermeyen) | — |
| Talk (Asbest içeren)** | 0,1 lif/cm³ |
| Sabuntaşı | — |
| Portland Çimentosu | — |
| Grafit (Doğal) | — |
| Kömür Tozu (%5 ve daha az SiO₂) | 2,4 mg/m³ |
| Kömür Tozu (%5'ten fazla SiO₂) | 10 mg/m³ / %SiO₂+2 |
| İnert Toz (Solunabilir) | 5 mg/m³ |
| İnert Toz (Toplam) | 15 mg/m³ |
| Taş yünü (Çap ≤3.5 µm, uzunluk ≥10 µm) | 3 lif/cm³ / 5 mg/m³ |
| Fırın Cüruf yünü | 3 lif/cm³ / 5 mg/m³ |
| Sentetik Cam yünü | 3 lif/cm³ / 5 mg/m³ |
| Kategori | 0/- | 0/0 | 0/1 |
|---|---|---|---|
| 0 | 0/- | 0/0 | 0/1 |
| I | 1/0 | 1/1 | 1/2 |
| II | 2/1 | 2/2 | 2/3 |
| III | 3/2 | 3/3 | 3/+ |
📜 YÖNETMELİK Özelliği Olan Kayaç ve Mineraller için maruziyet eşik sınır değerleri OSHA 1910.1000 standardına paralel olarak belirlenmiştir. Asbest için 25/1/2013 tarihli 28539 sayılı RG'de yayımlanan Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği esas alınır. ILO Pnömokonyoz Kategorisi değerlendirmesinde tablodaki kriterler uygulanır.
