🌬️
31 Havalandırma ve İklimlendirme Prensipleri ❄️
İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimi — Kapalı ortamlarda hava kalitesi, konfor ve mevzuat
💨
Havalandırma
Kapalı çalışma ortamlarına yayılan kirleticilerin ortadan kaldırılmasıdır.
🌡️
İklimlendirme
Kapalı bir ortamın sıcaklık, nem, temizlik ve hava hareketini insan sağlığı ve konforuna göre ayarlama işlemidir.
🏭
Endüstriyel Havalandırma
İşyeri ortamındaki kirlenmiş havayı değiştirmek için doğal akım, etkin basınç ya da mekanik bir etki (vantilatör) yardımıyla ortamdan hava emilerek dışarı atılması veya taze hava verilmesi amacıyla kurulan mekanik sistemlerdir.
Yönetmelikİşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik — Havalandırma
- İşveren, havalandırma sistemlerinin uygun hijyen şartlarını sağlayacak şekilde düzenli temizliğini yapar ve gerekli kayıtları tutar.
- İşveren yeterli havalandırma ve termal konfor şartlarını sağlar.
- Kapalı işyerlerinde çalışanların ihtiyaç duyacağı yeterli temiz hava bulunması sağlanır. Yeterli hava hacminin tespitinde çalışma yöntemi, çalışan sayısı ve çalışanların yaptıkları iş dikkate alınır.
- Ortam havasını kirleterek sağlığa zarar verebilecek atık ve artıkların derhal dışarı atılması sağlanır.
- Boğucu, zehirli veya tahriş edici gaz ile toz, buğu, duman ve fena kokuları dışarı atacak şekilde, genel havalandırma sisteminden ayrı olarak mekanik (cebri) havalandırma sistemi kurulur.
- Mekanik havalandırma sistemi kullanıldığında sistemin her zaman çalışır durumda olması sağlanır.
- Havalandırma sisteminin çalışmaması iş sağlığı ve güvenliği yönünden tehlikeli ise arızayı bildiren kontrol sistemi tesis edilir.
- Mekanik ve genel havalandırma sistemlerinin bakım ve onarımları ile uygun filtre kullanım ve değişimleri yıllık olarak yetkili kişilere yaptırılır.
- Pasif (suni) havalandırma sistemlerinde hava akımı; çalışanları rahatsız etmeyecek, fiziksel/psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek, ani ve yüksek sıcaklık farkı oluşturmayacak şekilde olmalıdır.
2023 MAYIS B
İş yerine kişi başına verilmesi gereken hava hacminin; I. laboratuvarda görev yapan laborant, II. ofiste masa başında çalışan sekreter, III. metal işletmesinde çalışan kaynak ustası çalışanları için küçükten büyüğe doğru sıralaması aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) I - II - III
- B) II - III - I
- C) I - III - II
- D) II - I - III
- E) III - I - II
2019 ARALIK A
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik'e göre, mekanik ve genel havalandırma sistemlerinin bakım ve onarımı ile uygun filtre kullanım ve değişimi yetkili kişilere en geç hangi sürede bir yaptırılır?
- A) 2 ay
- B) 3 ay
- C) 6 ay
- D) 1 yıl
- E) 2 yıl
Yönetmelikİşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik — Ortam Sıcaklığı
- Termal konfor şartlarının çalışanları rahatsız etmeyecek, fiziksel ve psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek şekilde olması esastır.
- Ortam sıcaklığının çalışma şekline ve çalışanların harcadıkları güce uygun olması sağlanır.
- Dinlenme, bekleme, soyunma yerleri, duş ve tuvaletler, yemekhaneler, kantinler ve ilk yardım odaları kullanım amaçlarına göre yeterli sıcaklıkta bulundurulur.
- Isıtma ve soğutma amacıyla kullanılan araçlar kaza riski oluşturmayacak şekilde yerleştirilir; termal konfor ölçüm ve değerlendirmesinde TS EN 27243 standardından yararlanılabilir.
- İşyerinin ve yapılan işin özelliğine göre pencerelerin ve çatı aydınlatmalarının güneş ışığının olumsuz etkilerini önleyecek şekilde olması sağlanır.
- İşyeri tavanının, yeterli hava hacmini ve havalandırmayı sağlayacak, sağlık yönünden sakınca oluşturmayacak yükseklikte olması esastır.
2023 MAYIS A
İş kapasitesini artırmak isteyen bir işveren, atölyesine doğal yollar ile havalandırma yapılması düşünülen ek bir bina tasarlanması için bir mimar ve bir iş güvenliği uzmanı görevlendirmiştir. Mimar ve iş güvenliği uzmanı bu binanın havalandırmasını planlarken; I. tavan yüksekliği, II. pencere sayısı, III. çalışanların dışında ortamda uzun süre bulunacağı düşünülen kişi sayısı unsurlarından hangilerini dikkate almalıdır?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız II
- C) I ve II
- D) II ve III
- E) I, II ve III
YönetmelikKimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
Riski kaynağında önlemek üzere; uygun iş organizasyonu ve yeterli havalandırma sistemi kurulması gibi toplu koruma önlemleri uygulanır.
YönetmelikYapı İşleri Yönetmeliği — Havalandırma
- Çalışanların harcadıkları fiziksel güç ve çalışma şekli dikkate alınarak yeterli temiz hava sağlanır.
- Cebri havalandırma sistemi kullanıldığında sistemin her zaman çalışır durumda olması sağlanır; sistem, sağlığa zarar verebilecek hava akımlarına neden olmayacak şekilde tesis edilir.
- Havalandırma sistemindeki arızayı bildiren sistem bulundurulur; ani tehlike oluşturabilecek artık/kirlilik derhal ortamdan uzaklaştırılır.
- İşyerinin pencereleri, çatı aydınlatmaları ve camlı kısımları, güneş ışığının aşırı etkisini engelleyecek şekilde yapılır.
- Yeraltı çalışmalarında havalandırma sisteminin arızalanması durumunda çalışmalar durdurulur, tüm çalışanlar tahliye edilir ve uygun havalandırma sağlanıncaya kadar kimsenin içeri girmesine izin verilmez.
YönetmelikMaden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği — Kapalı İşyerlerinin Havalandırılması
- Kapalı işyerlerinde çalışma şekline ve yapılan işe göre ihtiyaç duyulacak yeterli temiz hava bulunması sağlanır.
- Cebri havalandırma sisteminin her zaman çalışır durumda olması sağlanır; arızayı bildiren uyarı sistemi bulunur.
- Suni havalandırma sistemlerinde hava akımı çalışanları rahatsız etmeyecek şekilde olur.
Yeraltı MadenlerHavalandırma
Çalışma yapılan bütün yeraltı işletmelerinde uygun havalandırma sağlanır ve uygun bir havalandırma sistemi kurulur. Mekanik havalandırma sistemi kullanılan ocaklarda hava akımı mümkünse doğal hava akımı doğrultusunda yönlendirilir. Havalandırma sistemlerinin devre dışı kalmaması için sistemler sürekli izlenir ve istenmeyen devre dışı kalmaları bildirecek otomatik alarm sistemi bulunur.
Ocaklarda; a) sağlığa uygun solunabilir hava sağlanması, b) ortamdaki patlama riski ve solunabilir toz konsantrasyonunun kontrol altında tutulması, c) çalışma yöntemi ve fiziki faaliyetlere uygun hava özelliklerinin sağlanması ve sürdürülebilmesi için sürekli havalandırma yapılması zorunludur.
Yönetmelikİş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği — Tesisatlar
- İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece, tesisatların periyodik kontrolleri yılda bir yapılır.
- Elektrik dışındaki tesisatın periyodik kontrolleri; makine mühendisleri, makine-metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır.
2019 MAYIS B
Doğal gaz veya LPG tesisatlı kazan daireleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
- A) Aydınlatma ve açma-kapama anahtarları ile panoların, kapalı tipte uygun yerlere tesis edilmesi gerekir.
- B) LPG kullanılan kazan dairelerinin bodrum katta yapılması gerekir.
- C) Sayaçların kazan dairesi dışına yerleştirilmesi gerekir.
- D) Doğal gaz veya LPG'yi algılayacak gaz algılayıcıların kullanılması gerekir.
- E) Gaz kullanılan kapalı bölümlerde doğal veya mekanik havalandırma sağlanması gerekir.
LPG havadan ağırdır ve sızıntı halinde zeminde/çukur alanlarda birikir. Bu yüzden LPG kullanılan kazan daireleri bodrum katta kurulmamalıdır.
🍃
Taze Hava
Devamlı taze hava sağlanması, ortam havasının sürekli yenilenmesi.
🌡️
Konfor
Sıcaklık ve nemin konfor seviyesinde tutulması.
🔥
Güvenlik
Yangın ve patlama tehlikelerinin azaltılması.
🧹
Kirletici Kontrolü
Kirleticilerin ortadan kaldırılması ya da seyreltilmesi.
🔀
Basınç Kontrolü
İstenmeyen hava akımlarını engellemek için ortamın negatif (vakumlu) veya pozitif (basınçlı) basınç altında tutulması.
🏢
Genel Havalandırma
Binaya büyük miktarda temiz hava sağlar ve kirli havayı tahliye eder; genellikle duvara, odaya ya da binanın çatısına yerleştirilmiş geniş fanlar içerir. İşyerinde ortaya çıkan kirleticileri, işyerinin tamamının havalandırılması yoluyla kontrol eder — bu sırada kirlenme kaynağından uzak kişileri de etkileyebilir. Kirletici konsantrasyonu yüksek ve toksisitesi fazla olmamalı, çalışanlar kirletici kaynağının çok yakınında çalışmamalıdır. İzin verilen konsantrasyonu 100 ppm'den fazla olan çözücüler dışında, kimyasal madde kontrolünde genel havalandırma tavsiye edilmez. İki türü vardır: doğal havalandırma ve mekanik havalandırma.
🍃
Doğal Havalandırma
Havanın doğal hareketiyle kapı, pencere, çatı boşlukları ile duvarlardaki çatlaklardan ortama girmesi ya da çıkmasıdır.
- ✔️ Zaten ortamda mevcuttur
- ✔️ Uygulaması ekonomiktir
- ✔️ Kullanıcı dostudur
- ⚠️ Hız ve yönde değişim olabileceğinden kontrolü ve tahmini zordur
- ⚠️ Kirletici kaynaklarına yakınsa binalara kirli hava taşıyabilir
⚙️
Mekanik Havalandırma
Bir bölgeye büyük miktarda hava getirerek ısı kontrolü sağlamak için kullanılır. Ortaya çıkan kirleticinin dışarıdan yeterli hava ile karıştırılarak uzaklaştırılması veya güvenli seviyeye indirilmesinde kullanılır.
2019 ARALIK B
Maden ocaklarındaki hava hareketinin mekanik donanım olmaksızın, kendiliğinden gerçekleşmesiyle doğal havalandırma meydana gelir. Buna göre doğal havalandırmayla ilgili; I. Hava giriş ve çıkış menfezlerindeki hava yoğunlukları farkı sonucu oluşur. II. Hava giriş ve çıkış kuyu başları arasındaki kot farkı arttıkça doğal havalandırma basıncı azalır. III. Havanın akış yönü mevsimlere bağlı olarak değişebilir. ifadelerinden hangileri doğrudur?
- A) Yalnız I
- B) I ve II
- C) I ve III
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Kot farkı arttıkça doğal havalandırma basıncı artar (azalmaz) — bu yüzden II. ifade yanlıştır.
⚠️Genel Havalandırmanın (Doğal / Mekanik) Zorlukları
- Kirleticileri tamamen ortadan kaldırmaz
- Yüksek dozda toksik madde içeren kimyasallarda kullanılamaz
- Toz, metal dumanı veya yüksek miktarda gaz/buhar için etkili değildir
- Isıtılması veya soğutulması için yüksek miktarda taze hava gerektirir
- Düzensiz yayınımların veya gaz/buhar dalgalanmalarının dağıtılmasında etkilidir
Ders içi soru: Kirletici konsantrasyonunun çok yüksek olması ve toksikliğin çok olması halinde Genel Havalandırma kullanılır mı? — Hayır, bu durumlarda kirleticiyi kaynağında yakalayan Lokal Havalandırma tercih edilmelidir.
🎯
Lokal Havalandırma
Kaynağın yakınında kirleticiyi yakalama yoluyla hava kirleticilerini kontrol etmek için kullanılır. Toksik kirletici, işçinin nefes bölgesine ulaşmadan önce kontrol edildiğinden çok daha etkili bir yoldur.
✅
Lokal Havalandırma Tercih Nedenleri
- Hava kirleticinin ciddi sağlık riski oluşturması
- Büyük miktarda toz veya duman üretilmesi
- Soğuk havalarda ısınma giderlerinin artma endişesi
- Emisyon kaynaklarının az olması
- Emisyon kaynaklarının işçilerin nefes alma bölgesine yakın olması
🧩
Lokal Havalandırma Bileşenleri
- Kirleticiyi kaynağında yakalayan davlumbaz / açıklık
- Kimyasalları taşıyan kanallar
- Hareketli havayı temizleyen hava temizleme cihazı
- Havayı hareket ettiren ve dışarı atan fanlar
- Kirli havayı atan egzoz bacası
🏢 Genel Havalandırma
- ✅Düşük ekipman ve kurulum maliyeti
- ✅Az bakım gerektirir
- ✅Düşük dozda toksik kimyasallar için etkili
- ✅Parlayıcı/yanıcı gaz veya buharlar için etkili
- ✅Hareketli/dağılmış kirleticiler için en iyi seçenek
- ❌Kirleticileri tamamen ortadan kaldırmaz
- ❌Yüksek dozda toksik kimyasallarda kullanılamaz
- ❌Toz, metal dumanı, yoğun gaz/buhar için etkisiz
- ❌Yüksek miktarda ısıtılmış/soğutulmuş taze hava gerektirir
🎯 Lokal Havalandırma
- ✅Kirleticiyi kaynağında yakalar ve uzaklaştırır
- ✅Yüksek dozda toksik kimyasallar için tek seçenek
- ✅Toz ve metal dumanı dâhil pek çok kirleticiyi tutar
- ✅Daha az taze hava gerektirir, ısıtma/soğutma maliyeti düşer
- ❌Tasarım, montaj ve ekipman maliyeti yüksektir
- ❌Düzenli temizlik, kontrol ve bakım gerektirir
Havalandırma Sistemlerinde Karşılaşılan Zorluklar: Sistem, özellikle filtreler, kirleticiler nedeniyle yıllar içinde bozulur; sürekli bakım gerektirir; problemlerin teşhisi ve gerçekçi ölçümler için düzenli ve rutin testler gerekir.
1
Kurulumda
- Kurulum, test ve bakımlarda mutlaka yetkin profesyonellerden yardım alınmalıdır
- İnsanları maruziyetten koruyacak bu sistemlerin kurulumu uzmanlık gerektirir
- Uygun tasarlanmamış / test edilmemiş / bakımsız sistemler hava kaynaklı hastalıklara yol açabilir; etkinlik değeri düzenli izlenmelidir
2
Çalışmasında
- Minimum baca/boru hızları ile yangın-patlama korumasına dair dokümanlar gözden geçirilir
- Fan ve motorun çalışma gereksinimleri kontrol edilir
- Sıkıştırılmış hava, su ve diğer bağlantılar ile kontrol cihazının şartnameye uygunluğu doğrulanır
- Seçim/kurulum hatalarından kaynaklı ek risk (gürültü vb.) oluşturulmamalıdır
3
Bakımında
- Hava filtreleri tıkalı mı?
- Taze havada yetersizlik var mı?
- Fan kayışı sağlam mı, kaymış mı?
- Fanın yerleşimi doğru mu?
- Boru hattında tozdan tıkanma/sızıntı var mı?
- Kirletici kaynağı bacadan gereğinden uzakta mı?
📐Tasarımda Dikkat Edilecek Hususlar
- Hava hızı
- Sürtünme kayıpları
- Ses ve gürültü düzeyi
- Isı kaybı
- Kanalların geçeceği yer problemi
Anemometre Rüzgar hızını ölçmek için kullanılır.
🕳️
Kanallar
Kanal sistemleri, içinden geçen hava akışına mümkün olduğunca az direnç gösterecek şekilde tasarlanmalıdır. Bir kanaldan geçen hava miktarı, kanal kesit alanına ve hava akış hızına göre değişkenlik gösterir.
✅ Tercih Edilmeli
- ➡️Akışa daha az direnç gösteren düz borular (kıvrımlı/dirsekli yerine)
- ⭕Yuvarlak kesitli kanallar (kare kesitli yerine — daha düşük yüzey alanı, daha az direnç)
- 🟦Düz, sert kanallar (pürüzlü, esnek yerine)
- ↩️Kademeli dönen dirsekler (keskin dönen yerine)
- ⬆️Büyük çaplı kanallar (küçük çaplı yerine)
- 📐Kanal dallanmaları ana kanala açılı girmeli, aynı noktadan girmemeli
❌ Kaçınılmalı
- 〰️Kıvrımlı ve dirsekli borular
- ◻️Kare kesitli kanallar
- 🌀Pürüzlü, esnek kanallar
- 📐Keskin dönen dirsekler
- ⬇️Küçük çaplı kanallar
- ⊥Dallanmaların akışa dik girmesi
🌀 Fanlar
Bir basınç farkı oluşturarak havanın akışını sağlayan cihazlara fan denir. Fanlar, kaynakta oluşan kirletici maddeleri havalandırma sistemi boyunca taşıyıp dış ortama çıkaracak güçte hava akımı sağlamalıdır.
Eksenel Fanlar
Pervanelere benzer; havayı doğrudan fan içinden geçirerek sistem boyunca ilerlemesini sağlar.
Santrifüj Fanlar
"Fare kafesi" yapısına sahiptir; havayı içine çeker ve 90° açı ile sistem boyunca ilerlemesini sağlar.
🧭 Uygun Fan Seçimi
- Az duman/toz → geriye-eğimli kanatlı santrifüj veya eksenel fan
- Hafif toz, duman veya nem → geriye-eğimli kanatlı veya eksenel santrifüj fan
- Fazla malzeme yükü / işlem varsa → eksenel santrifüj fan
- Patlayıcı/parlayıcı malzeme → standartlara uygun ex-proof malzeme
- Korozif malzeme → uygun malzeme veya kaplama
ATEX — Havası patlayıcı/parlayıcı malzeme içeren ortamlarda kullanılan ex-proof ekipmanların standardı. Örnek etiket: Eex d IIB T3 → Koruma sınıfı, patlayıcı gaz grubu ve sıcaklık sınıfını gösterir; fanın "patlamaya karşı korumalı" olduğunu belirtir.
🌪️
Davlumbaz
Kirlenmiş havayı içine çeken ve havalandırma sistemine aktaran havalandırma ünitesidir. Boyutları ve şekli kullanılacağı alana göre özel tasarlanır. Davlumbaz ağzındaki hava hızı oluşan parçacığı çekecek güçte olmalı; verimli çalışması için kirli hava kaynağını saracak şekilde veya çok yakın konumda yerleştirilmelidir.
🧺
Kaset Filtreler
Yıkanabilir tipte filtrelerdir.
🛢️
Metal (Yağ) Filtresi
Yağ tutucu metal filtre tipidir.
👝
Torba Filtreler
Toz tutmada kullanılan filtre türüdür.
HEPA (High Efficiency Particulate Arresting): %85 ve üzerinde, 0,3 mikrona kadar partikülleri havadan arındırır. %99,97 oranındaki filtrelere True Hepa, bunun biraz altındakilere Hepa, %99,99 oranındakilere ise ULPA filtre denir. Korona döneminde HEPA filtreler önerilmiş, 6 ayda bir değiştirilmesi tavsiye edilmiştir. Ameliyathane ve temiz odalarda kullanılır.
🚪
Hava Damperleri
Akış yolları üzerinde (kanal kesitinde) yerleştirilen damperler, sisteme giren ve çıkan hava akışlarını düzenleyerek (akış kesitlerini kısmen açıp kapayarak) yüksek kontrol ve konfor sağlar.
❄️
Tanım
Kapalı bir ortamdaki havanın sıcaklık, nem, temizlik ve hava hareketini insan sağlığına ve konforuna en uygun seviyede tutmak için havanın şartlandırılmasına iklimlendirme denir. İklimlendirme sistemleri ilk çağlarda gıda maddelerinin mağara ya da toprak altına saklanmasıyla öğrenildi; yerleşik hayata geçilmesiyle birlikte binaların ısıtılması, soğutulması ve havalandırılmasıyla geliştirildi.
🏠
1. Konfor Amaçlı Uygulamalar
- Konutlar (ev, apartman, villa)
- İş yerleri (mağaza, lokanta, eğlence yerleri)
- Halka hizmet veren bürolar (PTT, banka, havaalanı)
- Gösteri merkezleri (sinema, tiyatro)
- Okullar, sağlık kuruluşları
- Toplu taşıma araçları (otobüs, tren, uçak, gemi)
- Otel ve moteller
🔬
2. Hassas Cihaz ve Makinaların Kullanıldığı Alanlar
- Laboratuvarlar
- Makine ve cihaz test odaları
- Ameliyathaneler
- Hassas alet imalat ve kalibrasyon odaları
🏭
3. Endüstriyel Uygulamaların Yapıldığı Yerler
- Zirai maddelerin kurutulması ve depolanması
- Matbaa ve basım işleri
- Canlı hayvan yetiştirilen yerler
- Seralar
- Mantar çiftlikleri
Ofiste oturarak çalışanların en yüksek performansı sergilemesi 22,2°C'de beklenir. Oda sıcaklığındaki her 0,61°C'lik değişiklikte performans yaklaşık %1 azalır. Ayakta çalışırken en yüksek performans daha düşük sıcaklıklarda; daha şişman kişilerin maksimum performansı daha düşük sıcaklıkta, daha zayıf kişilerinki ise biraz daha yüksek sıcaklıkta gerçekleşir.
🏢Bina Tiplerine Göre Konfor Uygulamaları
- Alçak konut binaları — tek katlı aile evleri, dubleks evler, küçük apartmanlar
- Yüksek konut binaları — yüksek yurtlar ve apartmanlar
- Ticari binalar — ofisler, alışveriş merkezleri, restoranlar vb.
- Kurumsal binalar — hastaneler, devlet binaları, akademik binalar
- Endüstriyel alanlar — işçi konforu esastır
- Taşıma araçları — trenler, gemiler, uçaklar, uzay araçları
❄️ Split Klimalar
🧊 Chiller — Soğutma Grupları
🌬️ Fan Coil'ler
🏭 Klima Santralleri
💨 Egzoz Santralleri
💧 Nemlendirme Cihazları
🔥 Isıtma Sistemleri
🔁 VAV - VRV - VAM Sistemleri
✅
Özet: Havalandırma kirleticileri uzaklaştırır, iklimlendirme ise sıcaklık · nem · temizlik · hava hareketini konfor için düzenler. Doğru sistem seçimi (genel / lokal, doğal / mekanik) ve düzenli bakım, iş sağlığı ve güvenliği açısından zorunludur.
